بررسی درون مایه های نثر پارسی از آغاز تا پایان سده هفتم هجری

نوشتار حاضر با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر داده های کتابخانه ای، به تحلیل مضامین و گفتمان های غالب در نثر فارسی پیش از قرن هفتم هجری می پردازد. بدین منظور، پیکره ای هدفمند از شش اثر شاخص این دوره، مشتمل بر تاریخ بیهقی، تاریخ بلعمی، کلیله و دمنه، کشف المحجوب، رساله قشیریه و مرصادالعباد، برگزیده و تحلیل شده است. پرسش های راهبر پژوهش، چیستی مضامین تکرارشونده، چگونگی بازتاب آنها و نقش آفرینی شان در شکل دهی به هویت فکری-فرهنگی ایران بوده است. یافته ها حکایت از وجود چهار حوزه مضمونی کلان دارند: تاریخی-سیاسی، تعلیمی-تمثیلی، عرفانی و اخلاقی. آثار منتخب هر یک به گونه ای نمایانگر تلفیق این حوزه ها هستند؛ چنانکه تاریخ بیهقی تبلور درهم تنیدگی سیاست و اخلاق است، تاریخ بلعمی واجد کارکرد مشروعیت بخشی سیاسی، و کلیله و دمنه عرصه نمادین تعامل عقل و اجتماع. در متون عرفانی نیز، کشف المحجوب و رساله قشیریه به تثبیت گفتمان عرفان نهادینه اهتمام دارند و مرصادالعباد پیوند عرفان با ساختار قدرت را نشان می دهد. در مجموع، نثر فارسی این دوران فراتر از یک کنش ادبی، آیینه جهان بینی و سازوکارهای فکری-سیاسی جامعه ایرانی-اسلامی است و تحلیل موضوعی نظام مند آن، دریچه ای به فهم عمیق تر میراث فکری آن عصر می گشاید.

کلیدواژه ها:

نثر فارسی ، تحلیل موضوعی ، قرن هفتم هجری ، مضامین ادبی