تحلیل تطبیقی آرایه ی تشبیه در «المعجم فی معاییر اشعار العجم» شمس قیس رازی و «حدائق السحر» رشیدالدین وطواط: تمایزهای روش شناختی و زیبایی شناختی

این پژوهش به تحلیل تطبیقی ساختار، مولفه ها و کارکردهای زیبایی شناختی آرایه ی تشبیه در دو متن بنیادین بلاغت فارسی، «المعجم فی معاییر اشعار العجم» شمس الدین محمد بن قیس رازی (سده ی هفتم هجری) و «حدائق السحر فی دقائق الشعر» رشیدالدین وطواط (سده ی ششم هجری) اختصاص دارد. با تمرکز بر روش شناسی این دو نظریه پرداز، هدف مقاله واکاوی تمایزهای محوری در رویکرد آنان به تشبیه، به مثابه ی محوری ترین عنصر صور خیال، است. یافته های تحقیق، مبتنی بر تحلیل متون، نشان می دهد که شمس قیس با غلبه ی نگاهی «تدوین گرایانه»، «معیاربنیاد» و «کاربردی»، تشبیه را در چهارچوبی نظام مند از ارکان (مشبه، مشبه به، وجه شبه، ادات) و اقسام (مرسل، موکد، بلیغ، تمثیل و جمع) تنقیح می کند و زیبایی را در انطباق با اصول شعر فصیح، تازگی و تناسب می جوید؛ حال آنکه رشیدالدین وطواط با رویکردی «توصیفی-تمثیلی»، «ذوق محور» و «بینافرهنگی»، بیش از آنکه در پی ارائه ی طبقه بندی ای سفت وسخت باشد، به گردآوری و نمایش گنجینه ای از تشبیهات بدیع و حیرت انگیز، با شواهدی متکثر از هر دو زبان فارسی و عربی، همت می گمارد و معیار زیبایی را در غرابت، ایجاز، عمق معنایی و خلق پیوندهای غیرمنتظره تعریف می کند. این تفاوت بنیادین در غایت (تدوین قاعده در برابر نمایش شواهد) و روش (تحلیل ساختاری در برابر توصیف هنری)، نه تنها دو الگوی متمایز نقد بلاغی را نمایندگی می کند، که تاثیری مکمل بر شکل گیری و غنای سنت نظریه پردازی بدیع در ادب فارسی گذاشته است.

کلیدواژه ها:

علم بدیع ، تشبیه ، شمس قیس رازی ، رشیدالدین وطواط ، المعجم فی معاییر اشعار العجم ، حدائق السحر