واکاوی علل اجتماعی-سیاسی افول سبک خراسانی و ظهور سبک عراقی

این پژوهش به واکاوی علل و زمینه های اجتماعی، سیاسی و تمدنی دگرگونی سبک ادبی از سبک خراسانی به سبک عراقی در ادبیات فارسی می پردازد. با بهره گیری از روش تحقیق تاریخی-توصیفی و با اتکا به منابع کتابخانه ای معتبر، این فرضیه مورد بررسی قرار می گیرد که این گذار صرفا یک تحول ادبی نبوده، بلکه بازتابی از دگرگونی های عمیق در بستر تمدنی ایران در پی رویدادهای سترگ تاریخی به ویژه حمله مغول است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که عواملی چند در این انتقال سبکی نقش اساسی ایفا کرده اند: فروپاشی مراکز قدرت شرقی و زوال دربارهای حامی ادبیات درباری، ویرانی شهرهای بزرگ خراسان به عنوان کانون های اصلی تولید ادبی در سبک خراسانی، جابه جایی جغرافیای فرهنگی و انتقال کانون های ادبی به مناطق مرکزی و غربی ایران، و در نهایت، غلبه گفتمان عرفانی در پی ناامنی ها و بی ثباتی های سیاسی-اجتماعی. این عوامل در مجموع موجب افول تدریجی سبک خراسانی با ویژگی های برجسته ای چون عینیت گرایی، شکوه طلبی، زبان استوار و مضامین حماسی شدند. در مقابل، ظهور و تثبیت سبک عراقی با ماهیت درون گرا، عرفانی و ذهنی، پاسخی ادبی-فرهنگی به این شرایط جدید بود. تغییر کارکرد شعر از ستایش و حماسه سرایی به تعلیم و تزکیه نفس، گرایش به مفاهیم انتزاعی و عرفانی، و غلبه یافتن قالب غزل بر قصیده، همه نشان از تحولی عمیق در جهان بینی شاعر و جامعه داشت. این مقاله با تحلیل این فرآیند پیچیده، در پی تبیین این گذار به عنوان یکی از نقاط عطف تاریخ ادبی ایران است.

کلیدواژه ها:

سبک خراسانی ، سبک عراقی ، تاریخ ادبیات فارسی ، حمله مغول ، عرفان ایرانی ، تحول سبکی