صنایع بدیعی در نثر داستانی معاصر فارسی: مطالعه موردی جناس و ترصیع در داستان کوتاه

این پژوهش با هدف واکاوی نقش ساختاری و زیبایی شناختی صنایع بدیعی در نثر داستانی معاصر فارسی و با تمرکز بر تحلیل کارکردهای روایی جناس و ترصیع انجام شد. با استفاده از روش تحلیل بلاغی-روایت شناختی و نمونه گیری هدفمند از داستان های کوتاه نویسندگان شاخصی چون هدایت (بوف کور)، صادقی (ملکوت)، گلشیری (شازده احتجاب) و پیرزاد (چراغ ها را من خاموش می کنم)، یافته های تحقیق نشان داد که این آرایه های سنتی در بافت روایت مدرن دچار تحولی کارکردگرایانه شده اند. در این فرآیند، جناس که بر تشابه آوایی استوار است، دیگر صرفا یک زینت لفظی نیست، بلکه از طریق مکانیسم هایی مانند تکرار حساب شده واج ها و ایجاد جناس اشتقاق، به ابزاری موثر در خلق ریتم درونی متن، تقویت فضاسازی حسی (مثل فضای وهم آلود در ملکوت) و حتی عینیت بخشی به کشمکش های ذهنی شخصیت ها (همچون تضاد مرگ و زندگی در بوف کور) تبدیل گشته است. از سوی دیگر، ترصیع نیز با ایجاد توازن و موازنه میان اجزای جمله، کارکردی فراتر از آراستن کلام یافته و به عاملی کلیدی در دستیابی به ایجاز روایی، ساختاردهی جملات طولانی و پیچیده (به ویژه در جریان سیال ذهن در شازده احتجاب) و ارائه ی کنش ها یا توصیف های متقابل در قالبی فشرده و اثرگذار (مانند شخصیت پردازی از طریق تشبیهات موازنه شده در اثر پیرزاد) مبدل شده است. این یافته ها موید آن است که نثر داستانی معاصر فارسی، به جای طرد میراث بلاغی خود، با جذب، تعدیل و بازتعریف خلاقانه ی صنایعی مانند جناس و ترصیع، آن ها را از حیطه ی زیورهای تصنعی خارج ساخته و به عناصری ساختاری و پویا در خدمت اهداف روایت مدرن—از جمله اقتصاد زبانی، انسجام موسیقایی و عمق بخشی به سطوح معنایی—تبدیل کرده است. این فرآیند نه تنها غنای زبانی این نثر را افزایش داده، بلکه گواهی است بر پویایی و انعطاف سنت ادبی فارسی در گفتگو با فرم ها و الزامات ادبیات مدرن.

کلیدواژه ها:

بدیع ، نثر داستانی معاصر ، جناس ، ترصیع ، ریتم ، ایجاز ، داستان کوتاه فارسی