الگوی زبان تربیتی در قرآن کریم و روایات: تحلیل میان رشته ای گونه های «قول» بر پایه مطالعات قرآنی، تربیتی و زبان شناختی

زبان در قرآن کریم، افزون بر کارکرد ارتباطی، یکی از بنیادی ترین ابزارهای هدایت، تعلیم و تربیت انسان به شمار می آید. با وجود پژوهش های متعدد درباره اخلاق گفتار یا برخی گونه های «قول»، تاکنون چارچوبی منسجم که نظام زبان تربیتی قرآن را با رویکردی میان رشته ای تبیین کند، کمتر ارائه شده است. پژوهش حاضر با هدف بازسازی الگوی زبان تربیتی در قرآن کریم و روایات و تبیین آن از منظر مطالعات قرآنی، تعلیم و تربیت و زبان شناسی انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد مروری-تحلیلی است. داده های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه ای و تحلیل محتوای کیفی آیات، روایات، منابع تفسیری و آثار علمی مرتبط گردآوری و تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که گونه های هفت گانه «قول» شامل قول سدید، قول لین، قول کریم، قول معروف، قول بلیغ، قول میسور و قول طیب، اجزای منظومه ای منسجم از زبان تربیتی قرآن را تشکیل می دهند که بر اصولی همچون صداقت، کرامت انسانی، رحمت، حکمت، مسئولیت پذیری و اثربخشی ارتباط استوار است. تحلیل میان رشته ای پژوهش نشان می دهد که این الگوها از منظر نظریه های کنش گفتار، کاربردشناسی، ادب زبانی و تحلیل گفتمان قابل تبیین هستند، هرچند مبانی معرفتی قرآن با نظریه های معاصر یکسان نیست. بر پایه یافته ها، چارچوب مفهومی پیشنهادی پژوهش ارائه شده است که ارتباط میان مبانی قرآنی، گونه های گفتار، فرایندهای شناختی و عاطفی و پیامدهای تربیتی را در قالب الگویی منسجم تبیین می کند. این چارچوب می تواند مبنایی برای پژوهش های میان رشته ای و طراحی الگوهای ارتباط تربیتی در نظام های آموزشی و فرهنگی باشد.

کلیدواژه ها:

زبان تربیتی ، قرآن کریم ، گونه های قول ، تعلیم و تربیت اسلامی ، کاربردشناسی ، کنش گفتار ، تحلیل گفتمان