بررسی تطبیقی مفهوم عشق در منظومه های «خسرو و شیرین» و «لیلی و مجنون» نظامی گنجوی

ادبیات غنایی فارسی، به ویژه در منظومه های عاشقانه، از مهم ترین عرصه های بازنمایی تجربه های عاطفی و انسانی است و «خسرو و شیرین» و «لیلی و مجنون» از برجسته ترین نمونه های آن در آثار نظامی گنجوی به شمار می آیند. هدف این مقاله، بررسی تطبیقی مفهوم عشق در این دو منظومه و تبیین تفاوت های آن در سطح مضمون، شخصیت پردازی و فضای فرهنگی است. روش کار، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه و تحلیل متن دو منظومه و نیز بهره گیری از پژوهش های پیشین درباره نظامی و نظریه های مربوط به عشق در ادب غنایی است. یافته ها نشان می دهد که عشق در «خسرو و شیرین» در بستری اشرافی و در پیوند با زیبایی، قدرت، وصال و کنش مندی شخصیت ها شکل می گیرد و از این رو صورتی زمینی، اجتماعی و تا حدی مبتنی بر کشش و تمنای انسانی دارد؛ در حالی که عشق در «لیلی و مجنون» در فضای قبیله ای و محدودیت های سخت اجتماعی، ماهیتی درونی، آرمانی، فراق محور و آمیخته با رنج و حرمان می یابد. همچنین بررسی شخصیت ها نشان می دهد که شیرین در مقایسه با لیلی، از استقلال و نقش آفرینی بیشتری برخوردار است و مجنون نسبت به خسرو، عشق را با شدت بیشتری به تجربه ای وجودی و رهایی از جهان بیرون تبدیل می کند. بر این اساس، نظامی در این دو منظومه دو الگوی متفاوت از عشق را پیش می نهد: یکی عشق مبتنی بر وصال و مناسبات انسانی، و دیگری عشق مبتنی بر فراق، صبوری و تعالی روحی. این تفاوت، نشان دهنده ی تنوع و ژرفای نگاه نظامی به مفهوم عشق در ادب غنایی فارسی است.

کلیدواژه ها:

نظامی گنجوی ، خسرو و شیرین ، لیلی و مجنون ، عشق ، ادبیات غنایی ، مقایسه تطبیقی