هراس از دیگری: واکاوی شناختی‑گفتمانی سازوکارهای تخریب هویت در هجویات خاقانی و متنبی

هجو، در ژرف ترین لایه خود، نه یک بدگویی سطحی، بلکه آیین «ساخت زدایی از هویت دیگری» است. این پژوهش با رویکردی میان رشته ای و با تلفیق نظریه استعاره مفهومی (لیکاف و جانسون، ۱۹۸۰)، نظریه کنش گفتار (آستین، ۱۹۶۲) و روان شناسی «هراس از بیگانگی» (کریستوا، ۱۹۸۰)، به بررسی این پرسش بنیادین می پردازد که خاقانی و متنبی به مثابه دو شاعر «مرززیست» (که میان فرهنگ ها، قدرت ها و گفتمان های رقیب در نوسان اند)، چگونه از سازوکارهای استعاری زبانی برای «بیگانه سازی گفتمانی» رقیبان خود استفاده کرده اند. تحلیل ژرف نگر ۲۵۱ بیت هجوآمیز انتخاب شده (۲۱۴ بیت از خاقانی و ۳۷ بیت از متنبی) نشان می دهد که هجویات این دو، بازتاب «هراس وجودی» آنان از فروپاشی هویت خود در برابر دیگری است؛ هراسانی که با استعاره های حیوان انگاری، شیءانگاری، مکانی‑زمانی زدایی و آیینی‑تابویی، دیگری را به «غیر انسانی»، «غیر عاقل»، «غیر مکانی» و «غیر مقدس» تبدیل می کنند. یافته ها حاکی از آن است که خاقانی، با تکیه بر استعاره های تنوع محور حیوانی و تصغیرهای زبانی، دیگری را به «موجودی بی هویت و فاقد مرز» تنزل می دهد، درحالی که متنبی با استعاره های تابویی و کنش گفتاری صریح، دیگری را به «وجودی ناپاک و ناقض آیین» فرومی کاهد. این پژوهش، با ارائه ی مدل «هراس‑استعاره‑هویت»، نشان می دهد که هجویات دو شاعر، از کارکرد صرف ادبی فراتر رفته و به مثابه کنش هایی «دفاعی‑تهاجمی» در برابر تهدید هویتی دیگری عمل می کنند. مدل پیشنهادی می تواند افق تازه ای در تحلیل گونه های ادبی خصمانه و نقش استعاره در بازتولید مناسبات قدرت و هویت بگشاید.

کلیدواژه ها:

هجو ، استعاره مفهومی ، هراس از بیگانگی ، خاقانی ، متنبی ، تحلیل گفتمان شناختی