تاثیر ادبیات طنز و هجویه نگاری انگلیسی بر شکل گیری گونه های طنز سیاسی-اجتماعی مدرن در ادبیات فارسی

این مقاله با اتخاذ رویکردی تطبیقی-تاریخی و با تکیه بر چارچوب نظری «پلی سیستم ها» و نظریه «بازنویسی» لفور (۱۹۹۲)، به بررسی روند انتقال و بومی سازی فرم های طنز سیاسی-اجتماعی از ادبیات انگلیسی به ادبیات فارسی، در بازه زمانی مشروطه تا دهه ۱۳۴۰ می پردازد. پژوهش حاضر با تمرکز بر سه فرم کلیدی «هجویه های سفرنامه ای» (با محوریت تاثیر جاناتان سویفت)، «تمثیل های حیوانی-سیاسی» (با کانونیت جرج اورول) و «طنز سیاه آینده نگر و پوچ نما» (با نظر به ایولین وا)، استدلال می کند که زبان انگلیسی نه صرفا به عنوان یک واسطه زبانی، بلکه به مثابه یک «رسانه انتقال ایدئولوژیک-فرمیک» عمل کرده است. از طریق تحلیل متن محور آثار دهخدا، هدایت، چوبک و شاپور و ردیابی مسیرهای انتقال (از طریق ترجمه، تحصیل روشنفکران و مطبوعات)، نشان داده می شود که این تاثیرپذیری منجر به تقلید صرف نشده، بلکه به «بازآفرینی بومی»انجامیده است؛ فرآیندی که در آن فرم های وام گرفته در تقاطع با سنت های هجو کلاسیک فارسی و شرایط اجتماعی-سیاسی خاص ایران (مانند استبداد قجری، مدرنیزاسیون پهلوی و فضای پساکودتای ۱۳۳۲) دگردیسی یافته و گونه های هیبریدی چون طنز تمثیلی-سیاسی و هجویه های مدرن فارسی را پدید آورده اند. یافته ها حاکی از آن است که این فرم های وارداتی، در بافت فارسی به ابزاری استراتژیک برای نقد قدرت و اجتماع تبدیل شدند و با فراهم آوردن پوششی تمثیلی و جهان شمول، نقش «سوپاپ اطمینان ایدئولوژیک» را در دوره های سنگین سانسور ایفا کردند. بنابراین، این مطالعه علاوه بر روشن کردن یک جریان تاثیرپذیری ادبی مشخص، الگویی برای درک سازوکارهای پیچیده مدرنیزاسیون ادبی و تعامل خلاقانه با جریان های جهانی در بافت غیرغربی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

طنز تطبیقی ، هجویه سیاسی ، ادبیات انگلیسی و فارسی ، ترجمه و تاثیرپذیری ، مدرنیته ادبی