تحلیل نشانه های نمادین در گفتمان عرفانی شعر عطار

در کلام عارفانه عطار، آموزه های سلوک و مکاشفات روحانی، غالبا با زبان رموز و نمادها بیان شده اند. او این نمادها را در قالب تصاویر نمادین، در هیات تشبیه، تمثیل و استعاره ارائه می دهد. او به واسطه شرایط زمانه خویش با کلام رمزآمیز به گفتمان عرفانی می پردازد تا با این روش به مقصود خویش دست یابد. بنابراین لزوم واکاوی علمی فرآیندهای نمادین و چگونگی این رخداد در گفتمان عرفانی شعر او را به عنوان مسئله ای بنیادین ایجاب می کند. بر این اساس، پرسش محوری این پژوهش آن است که نمادها در شعر عطار تحت تاثیر کدام فرآیندهای گفتمانی و با چه کارکردهای نشانه ای، نظام معنایی اثر را پدید می آورند. فرضیه تحقیق بر این استوار است که نمادها در این گفتمان، صرفا بازنمایی مضامین از پیش تعریف شده نیستند، بلکه در پرتو یک سامانه پویا و از مجرای فرآیندهایی چون تقابل و انباشت گفتمانی، به مثابه نشانه های نمایه ای عمل کرده و امکان تولد دلالت های بدیع را فراهم می سازند. این پژوهش به روش تحلیل نشانه گفتمان شعر عرفانی و با تمرکز بر مصادیق متنی از دیوان عطار انجام شده است. یافته ها موید آن است که عطار با اتخاذ رویکردی ناهمسان گرایانه، از طریق بازآفرینی نمادهای کلاسیک در شبکه ای از دلالت های چندسطحه، گفتمان عرفانی را از قید خوانش های متعارف رهانیده و نظام رخدادی منحصربه فردی را بنیان نهاده است. این پژوهش نشان می دهد که دگردیسی نمادین در نظام زبانی شعر عطار، نه یک تکنیک ادبی محض، بلکه سازوکاری خلاقانه برای توانمندسازی مخاطب در فرآیند ادراک معانی متعالی است.

کلیدواژه ها:

نشانه ها ، عطار ، نمادهای بدیع ، گفتمان عرفانی