تاریخ شفاهی تصویرگری کتاب کودک در ایران: واکاوی نقش بنیان گذاران هنری در شکل گیری یک هویت بصری مستقل

این مقاله با اتخاذ رویکردی بینارشته ای متشکل از تاریخ شفاهی، تحلیل زیبایی شناسی تطبیقی و مطالعات فرهنگی، به واکاوی نقش بنیادین دو تن از پیشگامان تصویرگری مدرن کودک ایران، مرتضی ممیز و فرشید مثقالی، در خلق و تثبیت یک «هویت بصری مستقل» برای ادبیات کودک ایران می پردازد. پژوهش حاضر بر این فرضیه استوار است که این دو هنرمند، فراتر از خلق آثار منفرد، با تعریف دو الگوی مکمل اما متمایز در گفتمان تصویری مرتبط با کودک، زیرساختی نظری و عملی برای تصویرگری معاصر ایران بنا نهادند. یافته ها، مبتنی بر تحلیل کیفی آثار شاخص (همچون الفبای ممیز و کدو قلقله زن از ممیز، و ماهی سیاه کوچولو و مجموعه قصه های شیرین ایرانی از مثقالی) و همچنین استناد به روایت های شفاهی و مکتوب بازمانده، نشان می دهد که ممیز با رویکردی طراحی محور، ساختارگرا و ایده بنیاد، تصویرگری را به مثابه یک نظام نشانه شناختی کارکردی بازتعریف کرد؛ رویکردی که در آن، ساده سازی فرم ها، استفاده از پالت رنگی محدود و نمادین، و تاکید بر کلیت ساختار کتاب به عنوان یک «شیء هنری یکپارچه»، جایگزین روایت گری صرفا تزئینی شد. در مقابل، مثقالی با نگاهی نقاشانه، اکسپرسیو و روایت گر، بر غنای عاطفی، فضاسازی های دراماتیک و تلفیق خلاقانه ی دستاوردهای هنر مدرن (به ویژه اکسپرسیونیسم و سورئالیسم) با عناصر بصری میراث ایرانی (مانند ترکیب بندی های سیال و بینش های اسطوره ای مینیاتور) تاکید ورزید. مقاله استدلال می کند که این دوگانگی سازنده، از یک سو استحکام مفهومی و گرافیکی و از سوی دیگر عمق عاطفی و شاعرانگی را به تصویرگری کودک ایران بخشید و آن را از حاشیه به متن گفتمان هنری ملی منتقل ساخت. همچنین، با بررسی نقش نهادی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به عنوان بستر این تحول، نشان داده می شود که چگونه دیالوگ میان این رویکردها و فضای نسبتا آزاد فرهنگی دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، به خلق یک «حافظه ی بصری جمعی» متمایز برای نسل های متوالی کودک ایرانی انجامید. در نهایت، این پژوهش تاثیر ماندگار این دو استاد را بر نسل های بعدی تصویرگران پی می گیرد و بر ضرورت ثبت و تحلیل تاریخ شفاهی این دوره به مثابه بخشی جدایی ناپذیر از تاریخ هنر معاصر ایران تاکید می ورزد.

کلیدواژه ها:

تاریخ شفاهی ، تصویرگری کتاب کودک ایران ، هویت بصری ، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان