از حماسه ی ملت تا اعتراف خویش: مطالعه ای تطبیقی در گفتمان مقاومت در شعر پابلو نرودا و فروغ فرخزاد

ادبیات مقاومت، به مثابه پدیده ای فراملی و چندلایه، همواره میدان تقابل گفتمان های سلطه و گفتمان های رهایی بخش بوده است. پژوهش حاضر با اتکا بر مبانی نظری ادبیات تطبیقی و مطالعات فرهنگی، به واکاوی و مقایسه ی تطبیقی دو گفتمان برجسته در این عرصه، یعنی شعر پابلو نرودا در بستر فرهنگی-سیاسی آمریکای لاتین و شعر فروغ فرخزاد در بافت اجتماعی-فرهنگی معاصر ایران، می پردازد. مسئله اصلی این است که این دو شاعر، با وجود تفاوت های ژرف تاریخی و جغرافیایی، چگونه پارادایم های متفاوتی از «مقاومت» را در آثار خود شکل داده و به آن مشروعیت بخشیده اند؟ فرضیه محوری این مقاله بر آن است که شعر نرودا، عمدتا در محور «مقاومت جمعی-سیاسی» و «بیرونی» قرار می گیرد؛ مقاومتی که خود را در قالب حماسه ای ملی-قاره ای علیه ساختارهای امپریالیستی و دیکتاتوری می نماید و شاعر را به «سخنگوی پوئبلو» بدل می سازد. در مقابل، شعر فرخزاد، تجلی بخش «مقاومت فردی-فرهنگی» و «درونی» است؛ مقاومتی که در گفتمان اعتراف گونه ی یک زن، برای شکستن سکوت های تحمیل شده توسط ساختار پاتریارکال و بازتعریف هویت زنانه، صورت می گیرد. این تحلیل نشان می دهد که با وجود تمایز در میدان مبارزه (تاریخ در برابر روان)، این دو گفتمان در سه بستر کلیدی با یکدیگر تقاطع پیدا می کنند: ۱) انسان گرایی انتقادی که کرامت ذاتی بشر را محور قرار می دهد؛ ۲) نوآوری زبانی که مرزهای بیان شعری را در هم می شکند و ۳) تاکید بر شعر به مثابه کنش آگاهی بخش. در نهایت، مقاومت در شعر نرودا «فریادی برای آزادی ملت» و در شعر فرخزاد «نجوایی برای آزادی خویشتن» است. این مطالعه با برجسته سازی این دو قطب، نشان می دهد که تعریف ادبیات مقاومت از یک پارادایم واحد فراتر رفته و این پدیده را در تقاطع سیاست و جنسیت، تاریخ و روان شناسی، و «ما»ی جمعی و «من»ی فردی بازمی خواند.

کلیدواژه ها:

ادبیات مقاومت ، پابلو نرودا ، فروغ فرخزاد ، ادبیات تطبیقی ، مطالعات فرهنگی ، مقاومت جمعی ، مقاومت فردی