بررسی تطبیقی نماد درخت در اشعار حافظ و سلمان هراتی

این پژوهش با رویکردی تطبیقی-تحلیلی و با تکیه بر نشانه شناسی فرهنگی، به بررسی تطور و تحول معنایی نماد درخت به مثابه مظهر استقامت و جاودانگی در دو دوره متمایز می پردازد، نماد درخت به عنوان یکی از کهن الگوهای فرهنگی ایران زمین، در غزلیات حافظ (قرن هشتم هجری) به عنوان نماینده ادبیات عرفانی کلاسیک، و در شعر سلمان هراتی (قرن چهاردهم) به عنوان نماد ادبیات پایداری معاصر مورد بررسی قرار گرفته است. هدف اصلی این تحقیق، واکاوی چگونگی گذار این نماد از مفاهیم فراتاریخی و فردگرایانه عرفانی به سوی مفاهیم متعهدانه، تاریخی و جمعی در ادبیات مقاومت است. با اتخاذ روش تطبیقی-تحلیلی و با تکیه بر رویکرد نشانه شناسی، مقاله استدلال می کند که علی رغم تفاوت های بنیادین در بستر فکری شاعران، نماد درخت کارکرد محوری خود را در ترسیم مفاهیم پایداری حفظ کرده است و نشان می دهد درخت در غزلیات حافظ، عمدتا در قالب نمادهایی همچون «درخت طوبی»، «سدره المنتهی» و «درخت معرفت» تجلی یافته و بر مفاهیمی چون وصول به حقیقت، کمال روحانی، باروری معنوی و پیوند با عالم ملکوت تاکید دارد. این نگرش، ریشه در جهان بینی عرفانی و نگاه درونگرای حافظ دارد. در مقابل، در شعر سلمان هراتی، درخت به نمادی زمینی، ملموس و انقلابی بدل شده که بر مفاهیمی چون ایستادگی در برابر توفان های سیاسی-اجتماعی، ریشه دواندن در خاک میهن، شهادت، تجدید حیات جمعی و امید به آینده دلالت دارد. این پژوهش نشان می دهد که چگونه سنت ادبی از طریق بازآفرینی نمادهای کهن، به نیازهای فکری و اجتماعی هر عصر پاسخ می دهد و به پایداری فرهنگی جامعه یاری می رساند.

کلیدواژه ها:

نمادشناسی ، حافظ ، سلمان هراتی ، ادبیات تطبیقی ، درخت