نگاه خیره در دو رمان پیرمرد و دریا و تنگسیر: تحلیل تطبیقی بر اساس روان کاوی لاکان

نگاه خیره یکی از مفاهیم بنیادین در روان کاوی پسافرویدی ژاک لاکان است که برخلاف تصور رایج، نه کنش سوژه در دیدن ابژه، بلکه حضور پیشینی ابژه در میدان دید سوژه را توصیف می کند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر رویکرد مکتب فرانسوی ادبیات تطبیقی، به بررسی تطبیقی مفهوم نگاه خیره در دو رمان پیرمرد و دریا و تنگسیر می پردازد. پرسش اصلی این است که دو قهرمان داستان، سانتیاگو و زارمحمد، در مواجهه با نگاه خیره چه راهبردهای متفاوتی اتخاذ می کنند و این تفاوت چه بازتابی در سرانجام آنان دارد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در پیرمرد و دریا، نگاه خیره از جنس ساحت خیالی است و سانتیاگو با راهبرد درونی سازی و مونولوگ مثبت، شکاف میان خود آرمانی و خود واقعی را می پذیرد. در مقابل، در تنگسیر، نگاه خیره از جنس ساحت نمادین است و زارمحمد با راهبرد فرافکنی و خشونت، به تشدید شکاف دامن می زند. در پایان، هر دو قهرمان با نگاه مرگ روبه رو می شوند؛ اما سانتیاگو آن را به مثابه پایان طبیعی می پذیرد و با بازگشت به خانه، فقدان را درونی می کند، در حالی که زارمحمد با گریز از دریا، نگاه خیره را ترک می گوید اما هرگز با آن آشتی نمی کند. این تفاوت ریشه در دوگانه ساحت خیالی در برابر ساحت نمادین و تفاوت دو جهان فرهنگی دارد.

کلیدواژه ها:

ادبیات تطبیقی ، روان کاوی لاکانی ، نگاه خیره ، ساحت خیالی ، ساحت نمادین ، پیرمرد و دریا ، تنگسیر