نقش زنان در سفر قهرمان داستان های عامیانه ی بلند فارسی (بر اساس الگوی سفر قهرمان جوزف کمپل)

مقاله ی حاضر به بررسی نقش شخصیت های زن در شش قصه ی عامیانه ی بلند فارسی (داراب نامه، اسکندرنامه، ابومسلم نامه، جنیدنامه، امیرارسلان نامدار، حسین کرد شبستری و سمک عیار) بر اساس الگوی سفر قهرمان جوزف کمپل می پردازد. در این داستان ها، شخصیت های زن حضوری دوگانه و متضاد دارند: از یک سو، نماد عشق، پاکی و رستگاری اند (فرخ لقا، رشیده، عین الحیات، مجلس افروز) و از سوی دیگر، تجسم فریب گری، جادوی سیاه و هرج ومرج (بانوان ختا، مادر فولادزره، دایه ی شروانه، قبط پری). این پژوهش با هدف شناخت و تحلیل نقش زنان در شش قصه ی عامیانه ی بلند فارسی (داراب نامه، اسکندرنامه، ابومسلم نامه، جنیدنامه، امیرارسلان نامدار، حسین کرد شبستری و سمک عیار) بر اساس الگوی سفر قهرمان جوزف کمپل انجام شده است. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی و با تکیه بر نظریه ی کهن الگوهای یونگ و الگوی سفر قهرمان کمپل، به بررسی جایگاه و کارکرد شخصیت های زن در مراحل هفده گانه ی سفر قهرمان می پردازد. یافته ها نشان می دهد که شخصیت های زن در دو دسته ی متضاد خیر (بازتاب کهن الگوی «آنیما») و شر (بازتاب کهن الگوی «سایه») قرار می گیرند و در تمام مراحل سه گانه ی «عزیمت، تشرف و بازگشت» حضوری تعیین کننده دارند. در بخش عزیمت، زنان شریر بحران آفرین و زنان خیر یاور و انگیزه ی عاطفی هستند. در بخش تشرف، زنان شریر آزمون ها و وسوسه ها را ایجاد می کنند و زنان خیر به عنوان الهه و آموزنده ظاهر می شوند. در بخش بازگشت، زنان خیر به عنوان ناجی، همراه و نعمت نهایی نقش دارند و قهرمان را به «آزادی در زیستن» می رسانند. روند تحول نقش زنان از لایه های کهن به متاخر نشان می دهد که در لایه ی کهن (اسکندرنامه، داراب نامه)، زنان شریر مطلقا اهریمنی و زنان خیر منفعل و «منتظر» هستند؛ در لایه ی میانی (ابومسلم نامه، جنیدنامه)، زنان خیر مقدس، آموزنده و یاور فعال می شوند؛ و در لایه ی متاخر (امیرارسلان، حسین کرد، سمک عیار)، زنان خیر با «پاکی دینی» و «دانش جادویی خیر» به «فاعل مستقل» تبدیل می شوند.

کلیدواژه ها:

زن ، سفر قهرمان ، جوزف کمپل ، قصه های عامیانه ، عزیمت ، تشرف