گونه شناسی و شگردهای فانتزی آفرینی در داستان های محمدرضا شمس

پژوهش حاضر با هدف گونه شناسی و تحلیل شگردهای فانتزی آفرینی در ادبیات کودک و نوجوان ایران، با تاکید بر آثار محمدرضا شمس، انجام شده است. در این پژوهش، با رویکردی توصیفی تحلیلی و بهره گیری از روش تحلیل محتوا، و انتخاب سه داستان از آثار شاخص این نویسنده از منظر گونه های فانتزی (اسطوره ای، نمادین، روان شناختی و فلسفی) و شگردهای فانتزی آفرینی مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که محمدرضا شمس از فانتزی روان شناختی و فلسفی بهره می گیرد و با خلق فضاهای خیال انگیز و چندلایه، به درون ذهن و احساس کودک نفوذ می کند. در آثار او، فانتزی نه روایت دنیایی دیگر، بلکه بازتابی از دنیای درونی انسان و جست وجوی معنا در مرز میان واقعیت و خیال است. نتایج نشان می دهد که محمدرضا شمس در آفرینش فانتزی از شگردهایی چون جان بخشی به اشیا، وارونگی منطق واقعیت، ابهام آگاهانه، استفاده از نماد، و تلفیق طنز و فلسفه بهره می برد. بنابراین نتایج این پژوهش حاکی از آن است که فانتزی در آثار شمس، نه تقلیدی از الگوهای غربی، بلکه بیانگر گونه ای بومی و اندیشمندانه از خیال پردازی ایرانی است. در این نوع فانتزی، کودک نه صرفا شنونده ی افسانه، بلکه فاعل معنا و خالق حقیقتی تازه است. به بیان دیگر، فانتزی در این آثار محمدرضا شمس به ابزاری برای کشف خود، درک دیگری، و فهم پیچیدگی های جهان انسانی تبدیل می شود. در مجموع، می توان گفت که شمس به شیوه ی خاص خود، در تحول و غنای ادبیات فانتزی کودک و نوجوان ایران نقشی بنیادین داشته است. بنابراین، گونه شناسی و شگردهای فانتزی در آثار این نویسنده، بیانگر شکل بومی و خلاقانه ای از ادبیات فانتزی ایرانی برای کودکان و نوجوانان است، فانتزی ای که همزمان خیال انگیز، معناگرا و انسان محور است که ضمن وفاداری به فرهنگ بومی، با زبان جهانی خیال سخن می گوید و می تواند زمینه ساز رشد عاطفی، تخیل خلاق و تفکر فلسفی در نسل های جوان و الگویی غنی برای تربیت ادبی و پرورش تفکر خلاق در کودکان و نوجوانان باشد.

کلیدواژه ها:

فانتزی ، ادبیات کودک و نوجوان ، گونه شناسی ، محمدرضا شمس ، شگردهای فانتزی آفرینی