بازنمایی قدرت استبدادی و پیامدهای اجتماعی آن در تاریخ بیهقی

زمینه و هدف: تاریخ بیهقی یکی از برجسته ترین متون نثر فارسی و از مهم ترین منابع تاریخ نگاری دوره غزنوی است که روایتی ظریف، صادقانه و چندلایه از ساختار قدرت در دربار سلطان مسعود غزنوی به دست می دهد. این پژوهش با رویکردی بینارشته ای، ابعاد و سازوکارهای قدرت استبدادی را از خلال روایت های بیهقی واکاوی می کند و نشان می دهد که استبداد غزنوی از طریق تمرکز مطلق اراده در شخص سلطان، نخبه کشی ساختاری، سرکوب مشاوران صادق و ایجاد فضای ترس و تملق، زمینه های عقب ماندگی اجتماعی را فراهم می آورد. روش ها: روش پژوهش توصیفی تحلیلی است و داده ها از طریق مطالعه کتابخانه ای و تحلیل محتوای متن تاریخی گردآوری شده اند. یافته ها: پژوهش حاضر با بهره گیری از چارچوب های نظری جامعه شناسی سیاسی، به ویژه نظریات کاتوزیان، رضاقلی و عجم اوغلو، نشان می دهد که بیهقی به رغم موقعیت دیوانی اش، از طریق روایت دقیق رویدادها و شخصیت پردازی عمیق، تصویری انتقادی از ماهیت قدرت استبدادی ارائه داده است که هنوز هم از منظر جامعه شناسی سیاسی درخور تامل است. نتیجه: نتایج این پژوهش بیانگر آن است که میان ساختار قدرت سیاسی و میزان توسعه اجتماعی رابطه ای مستقیم وجود دارد. هرگاه قدرت در قالبی متمرکز، غیرپاسخگو و مبتنی بر سلطه عمل کند، زمینه های رکود و عقب ماندگی اجتماعی تقویت می شود. مطالعه تجربه تاریخی دوره غزنوی نشان می دهد که بسیاری از مشکلات اجتماعی و نهادی، ریشه در الگوهای خاص اعمال قدرت دارند؛ الگوهایی که آثار آن ها می تواند برای دوره های طولانی در ساختار جامعه باقی بماند.

کلیدواژه ها:

تاریخ بیهقی ، قدرت استبدادی ، دوره غزنوی ، عقب ماندگی اجتماعی ، نخبه کشی ، ساختار قدرت