تحلیل تطبیقی بازنمایی سیمای امام علی(ع) در شعر مولانا و شهریار بر اساس الگوی سه گانه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف

بازنمایی شخصیت امام علی(ع) در ادبیات فارسی، افزون بر جنبه های ادبی، بیانگر شکل گیری و بازتولید گفتمان های دینی، عرفانی و اجتماعی در دوره های مختلف تاریخی است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی شیوه های بازنمایی سیمای امام علی(ع) در داستان «خدو انداختن خصم در روی امیرالمومنین علی(ع)» از مثنوی معنوی مولانا و قصیده «علی ای همای رحمت» شهریار، بر پایه الگوی سه گانه تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی، متن را در سه سطح توصیف (ویژگی های زبانی و بلاغی)، تفسیر (فرایند تولید و دریافت گفتمان) و تبیین (رابطه متن با ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و ایدئولوژیک) بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که مولانا با بهره گیری از روایت، بینامتنیت قرآنی و حدیثی، استعاره های عرفانی و واژگان ارزشی، گفتمان عرفانی مبتنی بر اخلاص، عبودیت، عدالت و انسان کامل را بازتولید کرده و امام علی(ع) را به عنوان الگوی سلوک معنوی و تجلی توحید معرفی می کند. در مقابل، شهریار با تکیه بر زبان عاطفی، تصاویر ستایش آمیز، ارجاعات تاریخی و اعتقادی و مولفه های هویت ساز فرهنگ شیعی، گفتمان ولایت را در قالبی اجتماعی و هویتی بازنمایی کرده و شخصیت امام علی(ع) را نماد عدالت، رحمت، شفاعت، کرامت و هویت دینی جامعه معرفی می سازد. تحلیل تطبیقی دو متن نشان می دهد که علی رغم اشتراک در بازنمایی فضایل اخلاقی و معنوی امام علی(ع)، تفاوت در بافت تاریخی، شرایط اجتماعی و نظام های گفتمانی، موجب شکل گیری دو الگوی متمایز از بازنمایی شده است؛ به گونه ای که در شعر مولانا، گفتمان عرفانی و تربیتی بر سایر ابعاد غلبه دارد، در حالی که در شعر شهریار، گفتمان هویت محور شیعی و کارکرد اجتماعی ولایت برجسته تر است. در مجموع، هر دو متن با بهره گیری از راهبردهای زبانی، بینامتنی و ایدئولوژیک، در مشروعیت بخشی و بازتولید گفتمان ولایت نقش موثر ایفا می کنند و نشان می دهند که شعر فارسی، علاوه بر کارکرد زیبایی شناختی، بستری برای بازنمایی و تثبیت ارزش های دینی و فرهنگی در ادوار مختلف تاریخی بوده است.

کلیدواژه ها:

امام علی(ع) ، مولانا ، شهریار ، تحلیل گفتمان انتقادی ، فرکلاف ، بازنمایی