نقش ادبیات کودک در شکل گیری هویت ملی-فرهنگی در عصر جهانی شدن: چالش ها و فرصت ها

عصر جهانی شدن، با شتاب فزاینده ای در جریان های فراملی اطلاعات، سرمایه و فرهنگ، پارادایم های سنتی هویت یابی را با چالش های بی سابقه ای مواجه ساخته است؛ به گونه ای که مرزهای هویت ملی-فرهنگی، که زمانی امری ثابت و بدیهی پنداشته می شد، اکنون به عرصه ای از تقابل، گفت وگو و تداخل تبدیل شده است. در این میانه، ادبیات کودک، در مقام یکی از نخستین و ژرف اثرترین رسانه های جامعه پذیری، نقشی پارادوکسیکال و در عین حال حیاتی ایفا می کند: از سویی به عنوان «حافظه فرهنگی» عمل کرده و با بازتولید اسطوره ها، افسانه ها، زبان فارسی فاخر، آیین های کهن و چشماندازهای بومی در قالب روایت و تصویر، به تثبیت و استمرار «خود» فرهنگی کمک می کند، و از سوی دیگر، با گشودن «پنجره ای به جهان» از طریق ترجمه و معرفی ادبیات ملل، «دیگری» فرهنگی را به مخاطب خردسال خود می نمایاند و زمینه را برای کسب «سواد بین افرهنگی» فراهم می سازد. این مقاله، با روشی توصیفی-تحلیلی و با اتکا به چارچوب نظری مطالعات فرهنگی و نقد ادبی، استدلال می کند که ادبیات کودک در مواجهه با این دوگانه، نه در موضع انفعال که در موقعیتی فعال و خلاق قرار دارد. یافته ها حاکی از آن است که این ادبیات، از رهگذر بازنمایی نمادین عناصر هویت ساز بومی، حس تعلق و پیوستگی نسلی را تقویت می نماید و همزمان، با ارائه تصویری از جهان پهناور مرزهای محلی، به انعطاف پذیری شناختی و تقویت قابلیت گفت وگو با «تفاوت» در ذهن کودک یاری می رساند. در نهایت، این پژوهش به این نتیجه رهنمون می شود که ادبیات کودک معاصر، با پیوند زدن خلاقانه «محلی» و «جهانی»، نه تنها کارکرد هویت ساز خود را به مراحل عالی نیفکنده، بلکه ظرفیت بی بدیلی برای شکل دهی به هویتی پویا، چندلایه، رابطه مند و گفت وگومحور دارد؛ هویتی که هم ریشه در خاک فرهنگ بومی دارد و هم سر در افق های جهانی. بنابراین، سرمایه گذاری هوشمندانه بر تولید و گزینش آثار ادبی که بتوانند این پیوند دیالکتیکی را به زیبایی محقق سازند، به یک ضرورت استراتژیک در عصر حاضر تبدیل شده است.

کلیدواژه ها:

ادبیات کودک ، هویت ملی-فرهنگی ، جهانی شدن ، اسطوره ها ، سواد بین افرهنگی ، تصویرگری