نقش ادبیات داستانی تصویری در مدیریت هیجانات پیچیده کودکان: تحلیل نشانه شناسانه-روان شناختی سه اثر شاخص

چکیده حاضر با هدف تبیین نقش رسانه ای و درمانگرانه ی کتاب های تصویری در مدیریت هیجانات پیچیده ی کودکان، با اتخاذ رویکردی بینارشته ای (ترکیب نشانه شناسی تصویر، روان شناسی رشد و نظریه ی ادبیات کودک) و با تحلیل سه اثر شاخص ایرانی «قصه ی توپ غمگین» (غم)، «گرگمکی» (خشم) و «دیو دلداده» (ترس) تدوین شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که این گونه ادبی، از طریق سه سازوکار بنیادین به کودکان در ساماندهی هیجانات خود یاری می رساند: نخست، عینیت بخشیدن و نام گذاری هیجان با استفاده از استعاره های تصویری-کلامی قدرتمند (مانند «توپ غم» یا «گرگمک خشم») که هیجانات انتزاعی و هراس آور را به پدیده هایی ملموس و قابل شناسایی تبدیل می کند. دوم، ایجاد یک فضای امن و فاصله ی زیباییشناسانه از طریق عناصر فانتزی و طنز که امکان مواجهه ی غیرمستقیم، غیرتهدیدآمیز و حتی بازیگونه کودک با هیجانات منفی را فراهم می سازد. و سوم، ارائه ی الگوی حل مساله و بازتعریف هیجان در بطن پیرنگ داستان، که راهکارهای عملی و غیرمخربی مانند «ابراز کلامی» برای غم، «هدایت انرژی» برای خشم و «تبدیل ترس به همدلی از طریق شناخت» را به کودک پیشنهاد می دهد. این پژوهش در نهایت استدلال می کند که کتاب تصویری، در نقش یک «ابزار رسانشی» (بر اساس نظریه ی وینیکات)، فضای نمادین و واسطه ای را خلق می کند که کودک در آن می تواند به کاوش، بازی سازی و در نهایت یکپارچه سازی هیجانات دشوار خود بپردازد و از این رو، نه به مثابه یک کالای فرهنگی صرف، بلکه در جایگاه یک «مداخله گر هنری-ادبی» برای تقویت سواد هیجانی و تاب آوری روانی کودک عمل می کند.

کلیدواژه ها:

ادبیات کودک ، کتاب تصویری ، مدیریت هیجانات ، روان شناسی ادبیات ، نشانه شناسی تصویر ، تحلیل محتوا