آینده زبان فارسی و ترویج آن در عصر هوش مصنوعی

گونه های مختلف زبان فارسی، شامل فارسی، دری و تاجیکی، در مجموع توسط بیش از ۱۱۰ میلیون نفر در سراسر جهان سخن گفته می شوند. با وجود افزایش علاقه به گسترش پوشش روش های پردازش زبان طبیعی، زبان فارسی همچنان توجه محدودی دریافت کرده است. هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) به عنوان یکی از جدیدترین و بنیادی ترین تحولات در همگرایی بازارهای الکترونیکی شناخته شده است (آلت، ۲۰۲۱) و به موضوعی روزافزون و مهم در پژوهش های سیستم های اطلاعاتی تبدیل شده است (عبدل الکریم و همکاران، ۲۰۲۱؛ آلت، ۲۰۱۸). در حالی که بخش بزرگی از ادبیات علمی به طراحی هوش مصنوعی با هدف تقلید از انسان و جایگزینی او می پردازد (دانین بروسکی، ۲۰۲۰)، پژوهش های سیستم های اطلاعاتی و به ویژه پژوهش های مرتبط با سیستم های پشتیبان تصمیم، بیشتر بر حمایت و تقویت توانایی های انسان از طریق هوش مصنوعی تاکید دارند (آرنوت و پروان، ۲۰۰۵). پژوهش های اخیر در حوزه «هوش ترکیبی» و همکاری انسان و هوش مصنوعی، مسیر امیدوارکننده ای برای پیوند دادن قابلیت های هر دو نوع هوش ارائه کرده اند (دلرمن، ۲۰۱۹). هدف نهایی هوش ترکیبی بهره گیری از مزیت های هوش انسانی و هوش مصنوعی به منظور ایجاد هم افزایی و تکمیل یکدیگر است. در همین راستا، استفاده از هوش مصنوعی در حوزه زبان و فرهنگ نیز به یکی از زمینه های مهم پژوهشی تبدیل شده است؛ به ویژه در ارتباط با زبان هایی که با چالش های ناشی از جهانی شدن و کاهش حضور در فضای دیجیتال مواجه اند. اهمیت زبان در هویت فرهنگی و اجتماعی زبان یکی از جنبه های بنیادین فرهنگ انسانی است و نقشی اساسی در شکل دهی به هویت فردی و جمعی ایفا می کند. زبان صرفا ابزاری برای ارتباط نیست، بلکه حامل تاریخ، سنت ها، ارزش ها و جهان بینی ها نیز هست. افزون بر این، زبان احساس تعلق اجتماعی را تعریف می کند، بر درک افراد از خود و دیگران تاثیر می گذارد و به عنوان وسیله ای برای حفظ فرهنگ عمل می کند. زبان یکی از مولفه های بنیادین هویت فرهنگی است و شیوه ای را شکل می دهد که افراد و جوامع از طریق آن میراث، ارزش ها و سنت های خود را بیان می کنند. زبان همچون پلی میان نسل ها عمل می کند، روایت های تاریخی را حفظ می نماید و احساس تعلق اجتماعی را تقویت می کند. افزون بر این، زبان بر هویت ملی نیز اثر می گذارد؛ زیرا از یک سو به عنوان نیرویی وحدت بخش عمل می کند و از سوی دیگر بازتاب دهنده تنوع منطقه ای است (آباتباونا، ۲۰۲۵). نخست آن که زبان پیوندی عمیق با میراث فرهنگی دارد. هر زبان حاوی اصطلاحات، ضرب المثل ها و تعبیرهای منحصربه فردی است که ارزش ها و جهان بینی یک گروه خاص را بازتاب می دهد. همان گونه که نگوجی وا تیونگو در کتاب «استعمارزدایی از ذهن» بیان می کند: «زبان حامل فرهنگ، حافظه جمعی و تجربه تاریخی است.» بنابراین، از دست رفتن یک زبان می تواند به نابودی دانش فرهنگی، حکمت سنتی و ساختارهای اجتماعی منتقل شده میان نسل ها بینجامد. علاوه بر حفظ میراث فرهنگی، زبان نقشی اساسی در تقویت احساس تعلق اجتماعی نیز دارد. افرادی که زبان مشترکی دارند، معمولا احساس پیوند عمیق تری با یکدیگر پیدا می کنند؛ زیرا زبان حامل ظرافت های فرهنگی خاصی است که برای افراد خارج از آن جامعه به طور کامل قابل درک نیست. زبان اغلب یکی از عناصر تعیین کننده در شکل گیری هویت ملی به شمار می آید. بسیاری از کشورها دارای زبان غالبی هستند که نماد وحدت و میراث مشترک محسوب می شود. برای مثال، زبان عبری در احیای فرهنگی و سیاسی اسرائیل و زبان فرانسوی در حفظ هویت ملی فرانسه نقش مهمی ایفا کرده اند. زبان به مثابه پدیده ای فرهنگی زبان به عنوان پدیده ای فرهنگی، یکی از مهم ترین عناصر گفت وگوی بین المللی به شمار می آید. یوهان گوتفرید هردر معتقد بود: «زبان مهر ذهن ماست؛ به واسطه آن، ذهن صورتی مرئی می یابد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.» هردر بر اهمیت زبان و ادبیات در انتقال ارزش ها و اندیشه های فرهنگی تاکید داشت و ادبیات را ابزاری برای بیان و تثبیت ارزش های فرهنگی می دانست. در همین راستا، میخائیل باختین نیز تعامل میان فرهنگ های گوناگون را در قالب گفت وگوی بین فرهنگی تبیین کرد و معتقد بود فرهنگ ها از طریق ارتباط و تعامل مستمر با یکدیگر رشد می کنند (دلاگچ، ۲۰۱۵). زبان های در معرض خطر و ضرورت حفظ تنوع زبانی در سال های اخیر، توجه به مسئله در معرض خطر بودن زبان ها و حفظ تنوع زبانی به طور چشمگیری افزایش یافته است. آثاری مانند «مرگ زبان» اثر دیوید کریستال، «صداهای ناپدیدشونده» اثر نتل و رومین و «مرگ زبان و حفظ زبان» به ویراستاری یانسه و تول از مهم ترین آثار این حوزه به شمار می روند. زبان ها جامع ترین سند و گواه از تکامل زبانی و شناختی بشر هستند (هیل و همکاران، ۱۹۹۲) و مستندسازی و مطالعه آن ها برای شناخت گذشته بشریت به همان اندازه باستان شناسی و

کلیدواژه ها:

زبان فارسی ، هوش مصنوعی ، هویت فرهنگی ، گفت وگوی بین فرهنگی ، زبان های در معرض خطر