بازنمایی کلیشه های جنسیتی در کتاب های فارسی دوره ی ابتدایی

کتاب های درسی به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای نظام آموزشی، نه تنها انتقال دهنده دانش، بلکه ابزاری کارآمد برای اجتماعی سازی و بازتولید هنجارهای فرهنگی و اجتماعی هستند. در این راستا، بازنمایی جنسیتی در متون درسی، نقشی کلیدی در شکل گیری هویت و نگرش های دانش آموزان نسبت به نقش های مردانه و زنانه ایفا می کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان وجود کلیشه های جنسیتی در کتاب های فارسی دوره اول یک دهه اخیر (۱۴۰۵-۱۳۹۵) انجام شده است. با توجه به اهمیت کتاب های فارسی در شکل دهی باورها و رفتارهای کودکان، با استفاده از تکنیک تحلیل محتوای کمی برای شاخصهای جنسیت، مضمون و تصاویر کتاب بررسی گردید و نقش و باورهای جنسیتی در قالب مولفه های چندگانه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته های حاصل از تحلیل کتاب فارسی اول دبستان در محورهای چند گانه حاکی از جنسیتی شدن فضا، نقش ها، تفریحات و ابراز احساسات هستند. همچنین جامعه پذیری نقش های جنسیتی توسط والدین و جنسیتی شدن استقلال کودک تنها دیده می شود. به علاوه نتایج بررسی ها نشان داد که در کتاب فارسی اول دبستان تعادل بین دو جنس در مولفه های تصاویر و واژه های جنسیتی قابل مشاهده است ولی نابرابری معنی دار جنسیتی به نفع مردان در دیگر مولفه ها وجود دارد. بنابراین، با وجود تغییراتی که در شکل و ظاهر این کتاب نسبت به دهه های ۷۰ و ۸۰ رخ داده است، محتوای درونی کتاب از لحاظ پرداختن به مفهوم جنسیت تا اندازه زیادی یکسان باقی مانده است و مساله هویت زنانه- مردانه نیز همچنان به عنوان امری جنسیتی شده تلقی شده و تنها تغییرات بسیار کمی طی این دوره وجود داشته است. در یک نگاه کلی می توان گفت مفهوم «هویت جنسیتی شده»، پیوند دهنده تمامی مقولات پژوهش حاضر است؛ چرا که این مفهوم، تمام مقولات یاد شده را در بر می گیرد. به عبارت دیگر، هویت، برساخته ای اجتماعی است و افراد، هویتی را می یابند که جامعه از آنها به عنوان زن یا مرد انتظار دارد. این مساله، هویت را به امری دو پاره(زنانه- مردانه) تبدیل کرده است که می توان آن را به طور واضح در کتاب مورد مطالعه، ردیابی کرد. در کل نتایج یافته های این تحقیق به طور خلاصه نشان دهنده حاکمیت نوع خاصی از فرهنگ جنسیتی مردسالارانه- بر کتاب فارسی اول ابتدایی این دوره است؛ فرهنگی که بیش از آن که به برابری جنسیتی دامن بزند، جنسیتی شدن را به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه القا می کند. این نتایج به طور ضمنی اشاره می کند که تاکنون توجهی آگاهانه و هدفمند در پرداختن به مقوله ی جنسیت در محتوای کتاب مذکور وجود نداشته است.

کلیدواژه ها:

جنسیت ، فرهنگ جنسیتی ، بازنمایی جنسیت ، فارسی ، اول ابتدایی