واکاوی نشانه شناختی «سکوت» و «حذف» به مثابه عنصر زبان در داستان های غلامحسین ساعدی (مطالعه موردی مجموعه های عزاداران بیل و شب نشینی باشکوه)

یونس قادرپورا. دانشجوی کارشناسی ارشد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه ارومیه. زبان در داستان های غلامحسین ساعدی فراتر از واژگان و نحو شامل سکوت ها، حذف ها و ناگفته هایی است که بار معنایی عمیقی دارند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی نشانه شناختی «سکوت» و «حذف» به مثابه عنصری از زبان در دو مجموعه داستان عزاداران «بیل» و «شب نشینی باشکوه» انجام شده است. مسئله اصلی آن است که سکوت در این آثار چگونه و با چه کارکردهایی به بازنمایی بحران های وجودی، فروپاشی هویت و نقد اجتماعی می پردازد. این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد نشانه شناسی صورت گرفته است. داده ها شامل نمونه های متنی از هر دو مجموعه بوده که در سه سطح نحوی (جمله های ناتمام، حذف فعل و فاعل)، روایی (وقفه در توصیف، تغییر ناگهانی کانون، روایت و گفتاری لکنت، تکرارهای پوچ، پاسخ های طفره آمیز) تحلیل شده اند. چارچوب نظری تلفیقی از نشانه شناسی سکوت پییر گیرو، امبرتو اکو و روانکاوی لاکان (سوژگی شکافته و امر واقع) است. یافته ها نشان می دهد که سکوت در آثار ساعدی نه فقدان معنا بلکه نشانه «صفر فشرده ای» است که ترومای جمعی، ناتوانی زبان رسمی و فروپاشی سوژه را بازتاب می دهد. در سطح نحوی، جمله های ناتمام و حذف ارکان جمله بیانگر اضطراب و گسیختگی ذهنی شخصیت هاست. در سطح روایی وقفه ها و مکث های ناگهانی خواننده را به مشارکت در بازسازی معنای غایب وا می دارد. در سطح گفتاری سکوت در دیالوگ ها (مانند لکنت مشدی حسن یا تکرار «نه نه نمی میره» رمضان) نوعی مکانیسم دفاعی در برابر واقعیت دردناک مرگ و فقدان است. نتیجه آن که سکوت در زبان ساعدی به مثابه اعتراضی هستی شناختی در برابر خشونت، بی عدالتی و پوچی نظام های اجتماعی عمل می کند و شیوه های نوین برای روایت تراژدی های ناممکن البیان ارائه می دهد. این پژوهش نشان می دهد که توجه به سکوت ها و حذف ها می تواند خوانشی تازه از سبک منحصر به فرد ساعدی ارائه کند و جایگاه آن را در ادبیات داستانی معاصر ایران برجسته تر سازد.

کلیدواژه ها:

نشانه شناسی ، سکوت ، حذف ، زبانی ، غلامحسین ساعدی ، عزاداران ، بیل ، شب نشینی باشکوه ، نقد ادبی معاصر