تاملی بر معیارهای صلاحیت محاکم ایران در دعاوی رحم جایگزین فراملی

زمینه و هدف رحم جایگزین یکی از روش های نوین درمان ناباروری است که در آن بانوی صاحب رحم با هدف حمل و زایمان، جنین دیگری را در رحم خود نگهداری و پرورش می دهد. این روش که به دو نوع دوستانه و تجاری و همچنین داخلی، فراملی و بین المللی تقسیم می شود، چالش های حقوقی متعددی را می تواند در پی داشته باشد. یکی از چالش های آن یافتن دادگاه صالح برای رسیدگی به چنین دعاوی است. در حقیقت با توجه به فقدان قانون گذاری خاص در مورد رحم جایگزین در ایران، بررسی وضعیت حقوقی این موضوع و تبیین صلاحیت محاکم در این دعاوی ضروری به نظر می رسد. روش بررسی این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، رویه قضایی و قوانین مرتبط، به بررسی وضعیت حقوقی رحم جایگزین در ایران و ارزیابی معیارهای صلاحیت محاکم در ایران پرداخته است. یافته ها: بررسی ها نشان می دهد که در ایران قانون گذاری مشخصی درباره رحم جایگزین وجود ندارد و محاکم بر اساس قواعد عمومی و اصول کلی حقوقی و فقهی به دعاوی مرتبط رسیدگی می کنند. از نظر صلاحیت ذاتی، دعاوی مربوط به قراردادهای رحم جایگزین فراملی از یک سو با ماهیت دعاوی خانواده مرتبط است و از دیگر سو دارای ماهیت قراردادی است که می تواند در صلاحیت دادگاه های حقوقی اثرگذار باشد. همچنین با تصویب قانون جدید شورای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲/۰۶/۲۲ امکان حل و فصل برخی از این دعاوی از طریق دادگاه صلح نیز می تواند مورد بحث قرار گیرد. همچنین در مورد صلاحیت محلی محاکم می توان از طریق ماده ۱۱ و ۱۳ قانون آیین دادرسی و در موضوع شرط صلاحیت محاکم با مدد گرفتن از دکترین و برخی قواعد حقوقی به یک رهیافت واحد رسید. در این پژوهش ضمن آشنایی مقدماتی با وضعیت حقوقی رحم جایگزین در ایران، به ارزیابی معیارهای صلاحیت محاکم ایرانی به دعاوی مذکور پرداخته می شود. نتیجه گیری آن است که با توجه به پیچیدگی های حقوقی رحم جایگزین لازم است که قانون گذار با تدوین مقرراتی، مشخص وضعیت حقوقی این نهاد را روشن سازد. به نظر می رسد که با وجود ماهیت دوگانه رحم جایگزین می توان دعاوی آن را به دو دسته عمده تقسیم کرد. توضیح اینکه در صورتی که ماهیت دعوا پیرامون نسب، حضانت و به بیان بهتر جنبه حقوق خانواده رحم جایگزین باشد، دادگاه خانواده و در صورتی که ماهیت دعوا پیرامون شرایط و تکالیف قراردادی و به بیان بهتر جنبه حقوق قراردادی رحم جایگزین باشد، دادگاه عمومی حقوقی صلاحیت رسیدگی دارد. همچنین در صورتی که خواسته خواهان الزام به صدور شناسنامه برای کودک متولد از رحم جایگزین باشد، دادگاه صلح می تواند به دعوی رحم جایگزین رسیدگی نماید. در ادامه با تفسیر ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی مدنی صلاحیت محلی به ترتیب در محل اقامت، محل سکونت موقت، محل وقوع مال غیرمنقول خوانده و در صورت آنکه هیچکدام موجود نباشد، در محل اقامت خواهان و همچنین با عنایت به ماده ۱۳ همان قانون در خصوص دعاوی منقول ناشی از قرارداد می تواند ملاک صلاحیت محلی محاکم قرار گیرد. در نهایت شرط صلاحیت محاکم با توجه به دکترین و برخی قواعد حقوقی می تواند به عنوان یکی از معیارهای احراز صلاحیت محاکم در پرونده های رحم جایگزین فراملی مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

رحم جایگزین ، شرط صلاحیت محاکم ، صلاحیت محاکم ، فناوری کمک باروری