بررسی حکم تکلیفی اقسام گوناگون تلقیح مصنوعی و حکم وضعی نسب محرمیت و حرمت نکاح

در شرایطی که زوجین امکان فرزندآوری به نحو طبیعی را ندارند دانش پزشکی جدید به سمت ساخت ابزارها و ایجاد روش هایی با تکنولوژی پیشرفته گام برداشته و در طول دهه های متمادی به پیشرفت این روش ها همت گماشته است. مجموع این روش ها و ابزارها با عنوان تلقیح مصنوعی مورد شناسایی قرار گرفته که در حالت کلی به چهار روش اهدای تخمک، اهدای اسپرم، اهدای جنین و اجاره رحم تقسیم می شود. پس از رواج این روش ها و تاسیس تعداد زیادی مراکز ناباروری و عطف نظر زوجین نابارور به این روش ها، حکم شرعی آنها مورد ابهام، تردید و سوال قرار گرفت. این پرسش هم برای زوجین متقاضی، هم برای مراکز ناباروری که مباشرت به انجام روش های تلقیح مصنوعی می کردند و هم برای قضات محاکم در پرونده های قضایی راجع به این روش ها به وجود آمد. از این رو حکم شرعی روش های تلقیح مصنوعی و آثار و احکام آن از فقیهان و مراجع معظم تقلید مورد پرسش قرار گرفت و با اختلافات گسترده در آراء و انظار مواجه شد. برداشت های ناهمسو از ادله قرآنی و روایی منشا اختلاف آراء فقهی و تعارض فتاوا به شمار می رفت. مساله افزون بر حکم شرعی روش های تلقیح مصنوعی، برخی آثار ناشی از بکارگیری این روش ها نیز محل ابهام بود که از مهم ترین آنها نسب فرزند متولد از تلقیح مصنوعی و چگونگی شکل گیری رابطه مادر فرزندی (امومت) و الحاق وی به صاحبان تخمک و رحم بود. همچنین رابطه محرمیت میان فرزند متولد از تلقیح مصنوعی با زنان و مردانی که به نحوی در تولید این فرزند نقش داشتند از دیگر مسائل مهمی بود که با رواج روش های تلقیح مصنوعی مطرح گردید. مقاله پیش رو با اتخاذ روش کتابخانه ای و با صورت بندی مناسبی از مساله های مندرج در موضوع پیش گفته و با توصیف آراء فقیهان و تحلیل مختصر دیدگاه ها در تلاش است که به جمع بندی منسجمی از اندیشه های فقهی در این حوزه دست یابد. رهاورد مقاله حاضر به احصاء چهار دیدگاه عمده و اصلی در حکم شرعی روش های گوناگون تلقیح مصنوعی خواهد انجامید که هر دیدگاه بر مبانی و ادله خاص خود استوار است؛ یک دیدگاه بر جواز هر چهار روش و دیدگاه دوم بر حرمت هر چهار روش تاکید دارند و دو دیدگاه دیگر نیز به تفصیل روی آورده و برخی روش ها را مباح و بر برخی روش های دیگر مهر عدم تایید و جواز شرعی زده اند. دستاورد مقاله پیش رو در مساله نسب فرزند متولد از تلقیح مصنوعی نیز به سه دیدگاه عمده نائل آمده است. دیدگاهی بر مادر بودن زن صاحب تخمک اصرار دارد و دیدگاه دیگری بر مادر بودن زن صاحب رحم پافشاری می کند و دیدگاه سومی هر دو زن را مادر فرزند می داند. احکام محرمیت میان فرزند و زنان و مردانی که در تولید وی نقش داشتند نیز به تبع نسب فرزند و مبتنی بر احراز رابطه مادر - فرزندی (امومت) و پدر فرزندی (ابوت) قابل استنتاج است.

کلیدواژه ها:

تلقیح مصنوعی ، اهدای تخمک ، اهدای اسپرم ، اهدای جنین ، اجاره رحم ، رابطه مادر فرزندی (امومت) ، رابطه پدر فرزندی (ابوت) ، نسب محرمیت ، حرمت نکاح