ابعاد فقهی حقوقی و اخلاقی رحم جایگزین و اهدای جنین در ایران

امروزه پیشرفت های علمی در حوزه درمان ناباروری روش هایی مانند اهدای جنین و رحم جایگزین را به عنوان راهکارهایی موثر برای زوجین نابارور معرفی کرده است. با این حال این روش ها چالش های فقهی، حقوقی و اخلاقی متعددی را به همراه داشته اند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا از منظر فقهی، اخلاقی و نظام حقوقی ایران، اهدای جنین و استفاده از رحم جایگزین مشروع و قابل پذیرش است؟ همچنین این پدیده از منظر اخلاق زیستی و پیامدهای اجتماعی چه آثاری دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی، تحلیلی و اجتهادی به بررسی این مسئله پرداخته و از منابع فقهی، حقوقی و تطبیقی بهره گرفته است. در بخش فقهی با استناد به آیات، روایات، قواعد فقهی مانند لا ضرر، احتیاط در فروج، احسان و تسلیط و نظرات فقهای امامیه و اهل سنت، مشروعیت و محدودیت های این روش ها بررسی شده است. در بخش حقوقی قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور (مصوب ۱۳۸۲)، قوانین مدنی و حقوق بین الملل تحلیل شده و چالش های مربوط به نسب، ارث، ولایت و حقوق کودک مورد ارزیابی قرار گرفته است. در بخش تطبیقی، قوانین کشورهای اسلامی و غربی درباره اهدای جنین و رحم جایگزین بررسی شده است. همچنین در بخش اخلاقی و اجتماعی مباحث کرامت انسانی، حقوق زنان و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی این روش ها مورد مطالعه قرار گرفته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که دیدگاه فقهای امامیه درباره مشروعیت این روش ها اختلافی است؛ برخی با استناد به قواعد فقهی خاص آن را مجاز دانسته اند و برخی دیگر به دلیل ملاحظات احتیاطی در حوزه فروج آن را غیرمجاز یا محدود به شرایطی خاص کرده اند. از نظر حقوقی، قوانین ایران فاقد سازوکارهای جامع برای حمایت از طرفین و تعیین تکلیف حقوقی برخی مسائل مهم مانند نسب وارث کودک حاصل از رحم جایگزین هستند. در بعد تطبیقی برخی کشورها مانند ایران و برخی کشورهای اسلامی محدودیت هایی در این زمینه وضع کرده اند؛ در حالی که نظام های حقوقی غربی چارچوب های مشخص و حمایت های قانونی گسترده تری برای تنظیم این روابط دارند. از منظر اخلاقی نگرانی هایی مانند تجاری سازی رحم، استثمار زنان، هویت کودک و تاثیرات روان شناختی آن نیازمند تامل و تدوین قوانین بازدارنده و حمایتی است. در پایان پیشنهادهایی برای اصلاح قوانین ایران، تدوین سیاست های فقهی و حقوقی مناسب و ارائه راهکارهای اخلاقی و اجتماعی برای مدیریت بهتر این پدیده ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

اهدای جنین ، رحم جایگزین ، فقه امامیه ، حقوق ، ایران ، اخلاق زیستی ، حقوق کودک