چالش های اخلاقی در بارداری جایگزین

مقدمه یکی از بحث برانگیزترین مسائل اخلاق پزشکی در روش های کمک باروری چگونگی کاربرد بارداری جایگزین است (توکلی و کراچیان). یکی از اصول اخلاقی اصل غایت مندی انسان است که در آن انسان از حیث انسان بودن و فارغ از مذهب، جنسیت، رنگ پوست، اعتقادات و... فی نفسه ارزشمند است و هدف غایی اخلاق حفظ کرامت انسانی بدون قید و شرط است و انجام یا ترک هر کاری که باعث نفی کرامت انسانی شود ناموجه است. به همین دلیل از این دیدگاه، اخلاقی استفاده از مادر جایگزین در فرآیند بارداری جایگزین غیر اخلاقی است چون این کار نقض کننده کرامت انسانی است و تبدیل رابطه عاطفی میان جنین و مادر به رابطه مالی از لحاظ اخلاقی ناروا است. در واقع هم کرامت انسانی مادر جایگزین و هم نوزاد حاصل از این بارداری خدشه دار می شود. مادر جایگزین نه ماه جنین را در رحم خود پرورش داده است ولی یکباره بعد از تولد این رابطه کم نظیر انسانی گسسته می شود و نوزاد نیز به جبر از مادری که نه ماه با او بوده است جدا می شود (سروش دباغ). بارداری جایگزین تجاری به علت داشتن ماهیت بهره کشی از مادر جایگزین و زیر سوال رفتن کرامت انسانی عملی غیر اخلاقی است (مهرزاد کریمی و بزمی). با توجه به اینکه در بارداری جایگزین طرفین شرکت کننده یعنی مادر جایگزین و زوج متقاضی از نظر قدرت، تحصیلات و وضعیت اقتصادی با یکدیگر برابر نیستند امکان بهره کشی افزایش پیدا می کند و اگر در بارداری جایگزین تجاری نوعی خرید و فروش رحم و استفاده ابزاری از جسم انسان اتفاق بیفتد با اصول اخلاقی منافات دارد (گنجعلی زاده). بنابراین از نظر اخلاقی تنها در صورتی بارداری جایگزین یک عمل اخلاقی محسوب می شود که از روی نوع دوستی و غیر تجاری انجام شود (ناهید جهانی شوراب). به منظور حفظ شان و کرامت انسانی در فرآیند بارداری جایگزین باید با برگزاری جلسات مشاوره و اطلاع رسانی برای کلیه افراد دخیل اعم از مادر جایگزین و زوج متقاضی زمینه را برای انتخاب آزادانه، آگاهانه و نیز پذیرش مسئولیت و تعهدات این روش مساعد نمود. در مورد رضایت آگاهانه سه عنصر مهم اهلیت، آگاهی و آزادی اهمیت دارد. مادر جایگزین به علت اینکه بالغ است پس واجد شرط اهلیت می باشد. در مورد آگاهی نیز باید تمام اطلاعات لازم که در تصمیم گیری موثر است در اختیار مادر جایگزین قرار بگیرد. شرط دیگر روایی رضایت آگاهانه آزادی مادر جایگزین در انتخاب پذیرش این بارداری است. در این راستا تشکیل و نظارت کمیته اخلاق مستقل از تیم درمان می تواند در ارائه اطلاعات کافی و نیز بررسی آزادی انتخاب و عدم اجبار کمک کننده باشد (نوریزاده). یکی دیگر از اصول اخلاقی در بررسی روایی یک عمل میزان سود رسانی آن است. سودگرایی در اخلاق به دو دسته کلی سودگرایی عمل محور و سودگرایی قاعده محور تقسیم می شود. در اخلاق سودگرای قاعده نگر به یک قانون کلی مورد نیاز است که بر اساس آن بتوان سود و زیانی که پیامدهای یک عمل برای جامعه به وجود می آورد را سنجید. این قانون کلی در تمام موارد به سود جامعه است. در اخلاق سودگرای عمل محور هر عملی با میزان سودی که به فرد می رساند سنجیده می شود. بر این اساس باید بررسی کرد هر عمل در شرایط خاص چه میزان سود در پی دارد و برای سنجش سود و زیان هیچ قاعده کلی وجود ندارد بلکه در هر مورد سود و ضرر حاصل از یک عمل بررسی می شود. طبق نظریه اخلاقی سودگرای عمل محور بارداری جایگزین می تواند باعث سود رسانی به خانواده مادر جایگزین و نیز والدین خواهان شود و باعث کاهش درد و رنج آن ها شود و مشکل نداشتن فرزند زوج و نابارور و مشکل مالی خانواده مادر جایگزین برطرف شود ولی در شرایطی نیز ممکن است سود رسانی در بارداری جایگزین مخدوش شود مثلا در مواردی که مادر جایگزین به علت جدایی از کودک متولد شده بعد از زایمان دچار آسیب های عاطفی می شود. از نظر اخلاق سودگرای قاعده نگر بارداری جایگزین می تواند باعث کاهش رنج زوج نابارور شود و همچنین باعث سودرسانی به مادر جایگزین شود ولی این سودمندی همیشگی نیست و قابل تعمیم به همه موارد نیست. بنابراین در یک قاعده کلی نمی تواند به سود جامعه باشد. در نتیجه بر اساس نظریه اخلاقی سودگرای قاعده نگر استفاده از بارداری جایگزین دارای روایی نیست و بر نظریه اخلاقی سودگرای عمل محور هم در برخی شرایط این عمل از لحاظ اخلاقی روایی ندارد (توکلی و کراچیان). به منظور رعایت سود رسانی و عدم اضرار لازم است قبل از بارداری مادر جایگزین و والدین متقاضی به طور کامل مورد بررسی و غربالگری قرار گیرند تا اطمینان حاصل شود که این بارداری آسیبی به مادر جایگزین نمی رساند (نوریزاده). یکی از مسائل اخلاقی مهم در استفاده از شخص ثالث در باروری افشای واقعیت باشد. تحقیقات انجام شده در ایران استفاده ترجیحی از الگوی محرمانگی را نشان می دهد (ناهید جهانی شوراب). یکی از پیچیده ترین مسائل اخلاقی در بارداری جایگزین حق آگاهی کودک متولد شده در مورد نحوه تولدش می باشد. به علت پذیرش و رعایت اصل محرمانگی در بارداری جایگزین این کودکان از حق آگاهی از چگونگی تولد خود و نیز شناسایی مادری که در تولدشان نقش داشته است محروم می شوند و در صورت عدم رعایت اصل محرمانگی و آگاهی کودکان از نحوه تولدشان ممکن است باعث آسیب روحی-روانی در آن ها شود و در نهایت در صورت مطلع شدن جامعه از نحوه تولد این کودکان ممکن است باعث تفاوت موقعیت اجتماعی این کودکان نسبت به دیگر افراد جامعه شود (توکلی و کراچیان).