تبیین سازوکارها و علل پنهان سرکوب مالی در باشگاههای فوتبال حرفه ای ایران

مقدمه پدیده سرکوب مالی در باشگاههای فوتبال حرفه ای ایران به عنوان یکی از چالشهای مزمن و ساختاری نظام ورزش کشور، طی سالهای اخیر به طور فزاینده ای توجه پژوهشگران و سیاستگذاران ورزشی را به خود جلب کرده است سرکوب مالی زمانی رخ می دهد که باشگاه ها از دستیابی، تخصیص یا استفاده مطلوب از منابع مالی مشروع خود بازمانده و در معرض محدودیت هایی قرار می گیرند که یا منشا نهادی دارند یا از ساختارهای مدیریتی و حکمرانی ورزشی، عوامل بیرونی و ملاحظات سیاسی نشات می گیرند (اصغری و همکاران ۱۴۰۲). در نظام فوتبال ایران این پدیده باعث شده است تا باشگاه ها با چرخه ای از کمبود نقدینگی، بدهی های انباشته، ناتوانی در جذب بازیکنان باکیفیت، وابستگی شدید به منابع دولتی و ضعف پایداری مالی مواجه شوند. امامی فر و همکاران (۱۴۰۲) تحقیقات نوبا و همکاران (۱۴۰۲) نشان می دهد که سرکوب مالی در ورزش حرفه ای نه تنها پیامدهای اقتصادی بلکه تبعات اجتماعی، مدیریتی و رقابتی گسترده ای دارد و شکاف عملکردی میان باشگاه ها را افزایش می دهد. باوجود این، در زمینه فوتبال ایران سازوکارها و علل پنهان شکل گیری این مسئله کمتر مورد واکاوی علمی قرار گرفته است لذا هدف این پژوهش تبیین سازوکارها و علل پنهان سرکوب مالی در باشگاه های فوتبال حرفه ای ایران می باشد. روش تحقیق روش پژوهش از نوع کیفی با رویکرد نظریه داده بنیاد و مدل اشتراوس و کوربین بود. جامعه آماری پژوهش حاضر شامل افراد آگاه به موضوع پژوهش بود. به منظور شناسایی این نمونه ها از روش نمونه گیری هدفمند استفاده گردید. این نمونه گیری تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و در نهایت تعداد ۱۲ نفر به عنوان نمونه در بخش کیفی مشخص گردیدند. جهت انتخاب نمونه های بخش کیفی؛ به سوابق پژوهشی، اجرایی و تحصیلی به عنوان ملاک انتخاب توجه شد. ابزار پژوهش شامل مصاحبه های نیمه ساختارمند بود. روایی و پایایی ابزار با استفاده از روش های روایی و پایایی سنجی کیفی مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت مطلوب ارزیابی شد. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از کدگذاری و روش تحلیل مضامین استفاده گردید. یافته ها یافته ها نشان داد که سرکوب مالی در باشگاه های فوتبال حرفه ای ایران حاصل تعامل چهار دسته سازوکار پنهان است: نهادی حاکمیتی، مدیریتی عملیاتی، بازار اقتصادی و سیاسی برون سازمانی. در حوزه نهادی حاکمیتی، ضعف نظام مالکیت، نبود استقلال، دخالت نهادهای دولتی، فقدان قوانین الزام آور شفافیت مالی و ناتوانی لیگ و فدراسیون در اعمال مقررات مالی، مهم ترین عوامل محدود کننده آزادی باشگاه ها در تامین مالی هستند. این شرایط موجب می شود بخش زیادی از سرکوب مالی نه از کمبود منابع بلکه از ناکارآمدی ساختارهای دسترسی به منابع ناشی شود. در حوزه مدیریتی عملیاتی، ضعف نظام های بودجه ریزی، نبود برنامه های مالی بلندمدت، وابستگی به منابع دولتی، فقدان مدیریت بدهی و شفافیت حسابداری و کمبود متخصصان مالی از عوامل اصلی تشدید کننده این پدیده اند. رفتارهای هزینه ای غیرمنطقی و تغییرات مکرر مدیریتی نیز باعث انباشت بدهی و کاهش توان باشگاه ها در بهره برداری از منابع موجود می شود. در بخش بازار اقتصادی ضعف جذابیت تجاری لیگ، کمبود مدل های پایدار درآمدزایی، محدودیت در فروش حق پخش، نبود برندینگ و مارکتینگ حرفه ای و تعامل ضعیف با اسپانسرها از مهم ترین دلایل شکل گیری سرکوب مالی بودند. این وضعیت موجب شده باشگاه ها برخلاف الگوهای موفق جهانی سهم ناچیزی از بازارهای اقتصادی فوتبال داشته باشند و نتوانند ظرفیت های درآمدی خود را بالفعل کنند. در بعد سیاسی برون سازمانی نیز نفوذ سیاست بر تصمیمات باشگاه های دولتی، اهداف غیرورزشی در مدیریت مالی، وابستگی به حمایت حکومتی، فشار برای انتخاب مدیران و بی ثباتی ناشی از تغییرات سیاسی استقلال اقتصادی باشگاه ها را به شدت محدود می کند. همچنین تحریم ها و محدودیت های بین المللی مسیر همکاری مالی و سرمایه گذاری خارجی را مسدود کرده و چرخه سرکوب مالی را تشدید می کنند. تحلیل نهایی نشان داد که مسئله محوری، ناتوانی باشگاه ها در تبدیل ظرفیت های بالقوه اقتصادی به منابع بالفعل است. این ناتوانی ریشه در سه عامل کلیدی دارد: ضعف حکمرانی مالی، ساختار ناکارآمد بازار فوتبال و فقدان استقلال اقتصادی از سیاست. این عوامل در تعامل با یکدیگر چرخه ای معیوب ایجاد می کنند که در آن باشگاه ها هم در تامین منابع و هم در مدیریت منابع موجود با انسداد مواجه می شوند؛ انسدادی که در مجموع به پدیده پیچیده و چندبعدی سرکوب مالی منجر می شود. نتیجه گیری پژوهش نشان داد که رفع سرکوب مالی در فوتبال ایران نیازمند اصلاحات ساختاری حکمرانی شفاف، تقویت استقلال باشگاه ها، ایجاد بازار رقابتی فوتبال، توسعه زیرساخت های درآمدزایی و حرفه ای سازی مدیریت مالی است. بر اساس یافته ها، سه راهبرد کلیدی می تواند مسیر خروج از این پدیده را فراهم کند: (۱) ایجاد نظام حکمرانی مالی یکپارچه و الزام آور، (۲) توسعه بازار اقتصاد فوتبال و جذب منابع پایدار و (۳) کاهش مداخله سیاسی و افزایش استقلال مدیریتی باشگاه ها. در مجموع این پژوهش نشان می دهد که سرکوب مالی در فوتبال ایران صرفا یک مشکل مالی نیست بلکه مسئله ای ساختاری، نهادی و حکمرانی است که بدون اصلاحات اساسی پایداری مالی فوتبال حرفه ای کشور محقق نخواهد شد.

کلیدواژه ها:

سرکوب ، مالی ، باشگاه های فوتبال ایران