شناسایی شاخص های زیرساختی در توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه شهر تهران

مقدمه: در دهه های اخیر، گسترش الگوهای نوین گردشگری سبب شده است تا گردشگری ورزشی ماجراجویانه به عنوان یکی از جذاب ترین و رقابتی ترین حوزه های صنعت گردشگری مطرح شود (Sand & Gross, ۲۰۱۹). این نوع گردشگری با تمرکز بر فعالیت های ورزشی مبتنی بر ریسک کنترل شده و محیط های طبیعی، نیازمند بسترهایی فراتر از جاذبه های طبیعی صرف است و بدون وجود زیرساخت های تخصصی امکان شکل گیری پایدار آن فراهم نخواهد شد (کریمی و همکاران، ۱۳۹۹). زیرساخت ها به عنوان عناصر پایه ای توسعه نقش تعیین کننده ای در سازماندهی فضا، ایمنی فعالیت ها و کیفیت تجربه گردشگران ایفا می کنند (قارونی نیک و همکاران ۱۴۰۱). شهر تهران به دلیل همجواری با پهنه های کوهستانی، تنوع اقلیمی، دسترسی گسترده شهری و تمرکز امکانات خدماتی، یکی از مستعدترین شهرهای کشور برای توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه به شمار می رود (مرادی دولیسکانی و اتقیاء ۲۰۲۱). با این وجود استفاده موثر از این ظرفیت ها همواره با چالش هایی در حوزه زیرساختی مواجه بوده است. ناهماهنگی میان فضاهای طبیعی و ساختارهای شهری، کمبود تجهیزات استاندارد، ضعف شبکه های دسترسی، محدودیت خدمات ایمنی و نبود مدیریت زیرساختی یکپارچه از جمله عواملی هستند که توسعه این نوع گردشگری را با محدودیت روبرو کرده اند (زهره وندیان و همکاران، ۱۴۰۳). در چنین شرایطی، توجه صرف به پتانسیل های طبیعی بدون شناسایی الزامات زیرساختی نه تنها به توسعه پایدار منجر نمی شود بلکه می تواند پیامدهایی نظیر کاهش ایمنی، تخریب محیط زیست و نارضایتی گردشگران را به همراه داشته باشد (Morfoulaki et al., ۲۰۲۳). از این رو، شناسایی شاخص های زیرساختی موثر به عنوان گامی اساسی در جهت هدایت توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه اهمیت ویژه ای پیدا می کند. این شاخص ها می توانند ابعاد مختلفی همچون زیرساخت های فیزیکی، خدمات پشتیبان، سیستم های ایمنی، دسترسی، تجهیزات تخصصی و سازوکارهای مدیریتی را دربرگیرند. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین شاخص های زیرساختی موثر در توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه شهر تهران انجام شده است تا با ارائه چارچوبی تحلیلی زمینه تصمیم گیری آگاهانه و برنامه ریزی هدفمند برای مدیران شهری، سیاست گذاران و فعالان این حوزه فراهم شود. روش تحقیق: این پژوهش از نوع کاربردی بوده و با بهره گیری از رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) اجرا شده است. در مرحله کیفی، از تحلیل محتوای تلفیقی با رویکرد قیاسی-استقرایی استفاده گردید. داده های این بخش از طریق برگزاری جلسات گروه کانونی با مشارکت ۱۵ نفر از خبرگان حوزه های گردشگری، ورزش، مدیریت ورزشی و برنامه ریزی شهری به همراه مطالعه منابع علمی و اسناد سیاستی مرتبط گردآوری شد. نمونه گیری به صورت هدفمند و بر اساس میزان دانش تخصصی و سوابق حرفه ای افراد در زمینه گردشگری ورزشی ماجراجویانه انجام گرفت. در بخش کمی، پژوهش با توجه به پیچیدگی تعاملات میان متغیرهای اثرگذار و نیاز به تبیین ساختار سلسله مراتبی، عوامل از روش مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) استفاده شد. این رویکرد امکان شناسایی روابط علی میان عوامل و استخراج متغیرهای کلیدی موثر بر توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه را فراهم می کند. جامعه آماری بخش کیفی شامل اساتید دانشگاهی، پژوهشگران، مدیران و کارشناسان نهادهای مرتبط، راهنمایان و فعالان حرفه ای استان تهران و همچنین سیاست گذاران حوزه گردشگری بود. به منظور افزایش دقت علمی پژوهش، اعتبار محتوایی شاخص ها و روابط بین مولفه ها با نظر خبرگان تایید شد و روایی سازه ای مدل پژوهش نیز مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته ها: یافته های حاصل از تحلیل داده های کیفی و کمی نشان می دهد که شاخص های زیرساختی نقش محوری و بنیادینی در توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه شهر تهران ایفا می کنند. در این میان توسعه زیرساخت های فیزیکی از جمله ایجاد و تجهیز کمپ های ماجراجویانه، فضاهای اقامتی و خدماتی استاندارد به عنوان عوامل زیربنایی و پیشران شناسایی شدند که زمینه شکل گیری و تقویت سایر مولفه های این حوزه را فراهم می سازند و به افزایش ایمنی و ماندگاری گردشگران کمک می کنند. همچنین بهبود و گسترش سیستم های حمل ونقل و مسیرهای دسترسی ایمن و تخصصی به سایت های گردشگری ماجراجویانه نقشی تعیین کننده در بهره برداری موثر از ظرفیت های طبیعی و مصنوعی ایفا کرده و ضعف در این بخش می تواند مانعی جدی در توسعه این نوع گردشگری ایجاد کند. علاوه بر این، شناسایی، ساماندهی و معرفی هدفمند ظرفیت ها و پتانسیل های ماجراجویانه همراه با توسعه زیرساخت های ارتباطی و نرم افزاری نظیر نقشه ها، راهنماها و سامانه های اطلاع رسانی به عنوان مولفه های پشتیبان موجب کاهش عدم قطعیت، افزایش ایمنی، تنوع بخشی به تجربه گردشگران و ارتقای جذابیت مقاصد می شود. در نهایت توسعه پارک ها، فضاهای تفریحی و مسیرهای هیجان انگیز در کنار یکدیگر به تکمیل زنجیره زیرساختی گردشگری ورزشی ماجراجویانه انجامیده و پیوند میان فضاهای شهری و مقاصد پیرامونی را تقویت می کند. نتیجه گیری: بر اساس نتایج پژوهش، توسعه گردشگری ورزشی ماجراجویانه در شهر تهران مستلزم توجهی راهبردی و بلندمدت به زیرساخت ها به عنوان بنیان اساسی این حوزه است. زیرساخت ها علاوه بر فراهم سازی بستر فیزیکی فعالیت های ماجراجویانه، نقش مهمی در ایمنی، کیفیت تجربه و رضایت گردشگران دارند. در این راستا، تقویت زیرساخت های فیزیکی شامل مسیرهای دسترسی، امکانات اقامتی، فضاهای خدماتی، تجهیزات ایمنی و استانداردسازی اماکن ورزشی همراه با توسعه زیرساخت های حمل ونقل، ارتباطی و فناوری اطلاعات می تواند دسترسی، معرفی ظرفیت ها و کیفیت خدمات را بهبود بخشد. همچنین وجود زیرساخت های نهادی و مدیریتی کارآمد از جمله قوانین حمایتی، آموزش نیروی انسانی، مشارکت بخش خصوصی و هماهنگی نهادی، نقش مکمل و تعیین کننده ای در پایداری این نوع گردشگری ایفا می کند. در مجموع اتخاذ رویکردی جامع و یکپارچه در برنامه ریزی زیرساختی می تواند جایگاه تهران را به عنوان مقصدی ایمن، رقابتی و جذاب در گردشگری ورزشی ماجراجویانه ارتقا داده و به توسعه پایدار شهری و اقتصادی کمک کند.

کلیدواژه ها:

توسعه ، گردشگری ، زیرساخت های گردشگری ، مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) ، گردشگری ورزشی ماجراجویانه ، تهران