طراحی الگوی سنجش بلوغ حاکمیت شرکتی و تدوین نقشه راه ارتقای آن در باشگاههای ورزشی حرفه ای ایران

مقدمه حاکمیت شرکتی موثر (G از چارچوب ESG) به عنوان هسته مرکزی پایداری و مدیریت مسئولانه در سازمانهای مدرن نقشی تعیین کننده در موفقیت بلندمدت و ایجاد مزیت رقابتی برای باشگاه های ورزشی حرفه ای ایفا می کند (وانگ، چن و یانگ، ۲۰۲۴). این باشگاه ها در ایران با وجود نقش محوری در صنعت ورزش و تاثیرگذاری گسترده اجتماعی و اقتصادی، با چالش های ساختاری در زمینه شفافیت، پاسخگویی، اثربخشی هیئت مدیره، رعایت حقوق ذینفعان و مدیریت ریسک مواجه هستند (سوک، کیم و واوه، ۲۰۲۴). فقدان یک ابزار علمی و بومی برای سنجش وضعیت موجود و ترسیم مسیر بهبود نظام مند برنامه ریزی راهبردی این نهادها را با خلا جدی مواجه کرده است (تریپسکال و پریوات، ۲۰۲۲). بنابراین این پژوهش با هدف پاسخ به این نیاز حیاتی، درصدد است تا الگویی بومی برای سنجش بلوغ حاکمیت شرکتی و نقشه راه عملیاتی ارتقای آن در باشگاه های ورزشی حرفه ای ایران طراحی و اعتبارسنجی نماید. روش تحقیق این پژوهش از نوع تحقیقات کاربردی و با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) متوالی انجام شد. در فاز کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون داده های حاصل از مصاحبه های نیمه ساختار یافته عمیق با ۱۸ نفر از خبرگان شامل اساتید مدیریت ورزشی، مدیران ارشد باشگاه های لیگ برتر و صاحب نظران حاکمیت شرکتی که به روش نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی تا حد اشباع نظری انتخاب شدند، مورد تحلیل قرار گرفت. خروجی این فاز استخراج شاخص ها و ابعاد الگوی اولیه سنجش بلوغ حاکمیت شرکتی بود. در فاز کمی الگوی طراحی شده در قالب یک پرسشنامه محقق ساخته میان ۱۲۰ نفر از مدیران و کارشناسان ارشد باشگاه های حرفه ای در لیگ های برتر فوتبال، والیبال و بسکتبال توزیع شد. روایی ابزار توسط پنل خبرگان و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ بالای ۰.۹ تایید شد. برای سطح بندی بلوغ و تحلیل داده ها از تکنیک های آماری توصیفی و استنباطی شامل تحلیل عاملی تاییدی و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزار Smart-PLS استفاده گردید. در نهایت نقشه راه ارتقاء بر اساس سطوح مختلف بلوغ (ابتدایی، در حال توسعه، تعریف شده، مدیریت شده و بهینه) و با استفاده از تکنیک دلفی فازی با حضور ۱۵ خبره تدوین و اعتبارسنجی نهایی شد. یافته ها تحلیل داده های کیفی منجر به شناسایی ۵ بعد اصلی و ۲۲ شاخص کلیدی برای الگوی بومی سنجش بلوغ حاکمیت شرکتی در باشگاه های ورزشی ایران شد. ابعاد اصلی عبارتند از: ۱- رهبری و استراتژی شامل تعهد و نقش هیئت مدیره در ترویج حاکمیت شرکتی، انسجام و همسویی راهبرد باشگاه با اصول ESG، تعریف و تبیین ارزش های اخلاقی و منشور رفتاری سازمان و نظارت استراتژیک هیئت مدیره بر عملکرد مدیریت، ۲- ساختارها و فرآیندهای حاکمیتی شامل شفافیت در ترکیب، انتصاب و عملکرد هیئت مدیره، استقلال اعضای هیئت مدیره، وجود و اثربخشی کمیته های تخصصی، جدایی واضح نقش های مالکیت، حکمرانی و مدیریت و کارایی و شفافیت فرآیندهای تصمیم گیری کلان، ۳- شفافیت و افشای اطلاعات شامل افشای کامل و به موقع اطلاعات مالی و عملیاتی، گزارش دهی داوطلبانه و مسئولانه پیرامون عملکرد غیرمالی، اجتماعی و محیط زیستی، شفافیت در قراردادها و منافع اشخاص مرتبط و دسترسی آسان ذینفعان به اطلاعات و ایجاد کانال های ارتباطی، ۴- حقوق و رفتار با ذینفعان شامل رعایت و حمایت از حقوق هواداران، حق انتقاد، حریم خصوصی، مشارکت، توجه به حقوق ورزشکاران، کادر فنی و کارکنان، انصاف، امنیت شغلی، توسعه، تعامل سازنده و مسئولانه با جامعه محلی، مدیریت رابطه با اسپانسرها و تامین کنندگان بر اساس اصول اخلاقی و سازوکارهای رسیدگی به شکایات و پیشگیری از تضاد منافع، ۵- کنترل های داخلی و مدیریت ریسک شامل اثربخشی سیستم کنترل های داخلی و حسابرسی داخلی، وجود و اجرای نظام جامع مدیریت ریسک، رعایت اصول اخلاق حرفه ای و مبارزه با فساد و ارزیابی منظم و بهبود مستمر سیستم حاکمیت شرکتی. نتایج فاز کمی نشان داد میانگین بلوغ حاکمیت شرکتی در جامعه مورد مطالعه در سطح «در حال توسعه» قرار دارد و شکاف معناداری بین وضع موجود و مطلوب در تمامی ابعاد مشاهده می شود. تحلیل مسیر نیز روابط مثبت و معنادار بین تمامی ابعاد با سازه کلی بلوغ حاکمیت شرکتی را تایید کرد. بر اساس این سطوح، نقشه راه عملیاتی سه مرحله ای کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت با اقداماتی چون بازنگری اساسنامه، تشکیل کمیته، استقرار سیستم گزارش دهی یکپارچه و اجرای برنامه ارزیابی عملکرد هیئت مدیره تدوین شد که مورد اجماع قوی خبرگان (میانگین نظرات بالای ۴ از ۵ و ضریب توافق کندال بالا) قرار گرفت. نتیجه گیری این پژوهش موفق به طراحی و اعتبارسنجی یک الگوی بومی جامع برای سنجش بلوغ حاکمیت شرکتی در باشگاه های ورزشی ایران شد. الگوی ارائه شده ابزاری تشخیصی قدرتمند در اختیار مدیران، سرمایه گذاران و نهادهای نظارتی قرار می دهد تا وضعیت باشگاه ها را ارزیابی و مقایسه کنند. یافته ها حاکی از آن است که حرکت از حاکمیت سنتی به سمت حاکمیت شرکتی مدرن و مسئولیت پذیر نیازمند عزم راهبردی و اجرای گام به گام نقشه راه پیشنهادی است. تمرکز بر شفافیت، بهبود ساختارهای تصمیم گیری و تقویت پاسخگویی نه تنها ریسک های عملیاتی و اعتباری را کاهش می دهد بلکه از طریق جلب اعتماد ذینفعان و افزایش جذابیت برای سرمایه گذاری های پایدار به عنوان یک مزیت رقابتی کلیدی برای باشگاه های ایرانی عمل خواهد کرد. پیشنهاد می شود فدراسیون های ورزشی با اتکا به این الگو نظام رتبه بندی و انگیزشی برای ارتقای حاکمیت شرکتی طراحی نمایند.

کلیدواژه ها:

حاکمیت شرکتی ، بلوغ ، الگوی بومی سنجش ، نقشه راه ارتقا ، باشگاههای ورزشی حرفه ای ، پژوهش آمیخته