تبیین نقش عوامل فناورانه در آینده سرمایه اجتماعی در ورزش ایران

سرمایه اجتماعی در ورزش تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل فردی، سازمانی، فرهنگی و نهادی قرار دارد و درک دقیق این عوامل و شیوه های اثرگذاری آنها برای حفظ، ارتقا، بازتولید و پیشگیری از تضعیف سرمایه اجتماعی در صنعت ورزش و عرصه های مختلف آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. نوظهور بودن این حوزه پژوهشی همراه با تغییرات سریع و بنیادین در ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و توجه به روندهای جهانی شدن، دیجیتالی شدن و تغییرات ساختاری در سازمان های ورزشی ایجاب می کند که سیاست گذاران و مدیران ورزشی به شناسایی دقیق، تبیین و تحلیل عوامل موثر بر حوزه سرمایه اجتماعی در ورزش پرداخته و آمادگی لازم را برای مواجهه با تحولات در حال شکل گیری داشته باشند. دیجیتالی شدن تاثیر مثبتی بر شکل گیری سرمایه اجتماعی دارد و شبکه های اجتماعی الکترونیکی بر اعتماد، همیاری و مشارکت تاثیر نسبتا قوی دارند و افراد را از نظر اجتماعی به طور مجازی با جامعه نزدیک تر می نمایند. از سوی دیگر، پاتنام یکی از عوامل موثر بر افول سرمایه اجتماعی را رسانه ها و وسایل ارتباط جمعی الکترونیکی می داند. هدف از پژوهش حاضر شناسایی و تبیین نقش عوامل فناورانه بر آینده سرمایه اجتماعی در ورزش ایران بود. روش تحقیق حاضر توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر هدف کاربردی بود. روش گردآوری داده ها در فرآیند پژوهش شامل مرور منابع، پویش و پیمایش محیطی، مصاحبه، پنل خبرگان و دلفی فازی بود و جهت تحلیل داده های حاصل از مصاحبه نیمه ساختار یافته از نظریه داده بنیاد چارمز استفاده شد و برای محاسبه اثرگذاری و اثرپذیری عوامل شناسایی شده و تعیین پیش ران های کلیدی از روش تحلیل ساختاری، تحلیل اثرات متقابل و نرم افزار میک مک استفاده گردید. جامعه آماری متشکل از متخصصان و صاحب نظرانی بود که دارای دانش و سوابق تجربی، علمی و تخصص کافی در حوزه های جامعه شناسی، ارتباطات و رسانه، مدیریت ورزشی، آینده پژوهی بوده و اشراف به تحولات آینده محور، تحلیل میان رشته ای، توان تحلیل تخصصی، شرکت در طرح های کلان پژوهشی و سوابق اجرایی و پژوهشی مرتبط داشتند که به روش نمونه گیری هدفمند با تکنیک گلوله برفی و بر مبنای معیار خبرگی انتخاب شدند. مطابق با نظر خبرگان و انجام کدگذاری، ۴۷ مورد از مهم ترین مفاهیم و عوامل موثر بر آینده سرمایه اجتماعی در ورزش ایران شناسایی شد. مفاهیم استخراج شده در مرحله کدگذاری اولیه پس از مقایسه و تلفیق در قالب مجموعه ای از مقوله های فرعی سازماندهی شدند و نهایتا در ذیل دسته های اصلی فناورانه، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی، روندهای جمعیتی و شهرنشینی و فردی جای گرفتند. در بعد فناورانه، میزان دسترسی به اینترنت، آشنایی افراد با شبکه های مجازی و دیجیتالی شدن، گسترش فناوری و تغییر شکل ارتباطات و نوآوری های ارتباطی از جمله کدهای مهم بودند که به تغییر شکل ارتباطات ورزشی در عصر فناوری های نوین اشاره می کنند. با توجه به نتایج تحلیل دلفی، تعداد ۲۴ عامل به عنوان عوامل اثرگذار مشخص شدند و سپس با روش تحلیل اثرات متقابل و نرم افزار میک مک، تعداد ۶ پیش ران کلیدی موثر از جمله دیجیتالی شدن و گسترش فناوری استخراج و شناسایی گردید. در چشم انداز آینده سرمایه اجتماعی در ورزش ایران دیجیتالی شدن و گسترش فناوری های نوین به عنوان یکی از پیش ران های اساسی نقشی تحول آفرین ایفا می کند. دیجیتالی شدن روابط اجتماعی را متحول نموده و وارد ابعاد جدیدی و متفاوتی می نماید و دگرگونی های زیادی در ابعاد مختلف زندگی انسان ایجاد می کند که هم تاثیرات مثبت و هم منفی بر سرمایه اجتماعی در ورزش خواهد داشت. پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات به ویژه ظهور رسانه های اجتماعی و پلتفرم های آنلاین و ابزارهای دیجیتال فرصت های بی سابقه ای را برای ارتقای مشارکت، اجتماعی، شفافیت نهادی و همبستگی اجتماعی در بستر ورزش فراهم ساخته است. رسانه های اجتماعی در دهه گذشته به ابزاری قدرتمند برای توسعه سرمایه اجتماعی در ورزش بدل شده اند؛ زیرا امکان تعامل مستقیم میان ورزشکاران، هواداران و نهادهای ورزشی را فراهم آورده و به جذب جوانان به ورزش و فعالیت های اجتماعی مرتبط یاری می رساند. این بسترها فضایی برای تولید و به اشتراک گذاری روایت های ورزشی، تبادل تجربیات و بیان هویت فردی و جمعی ورزشکاران و آگاهی بخشی و ارتقاء سطح آگاهی عمومی، تبادل دانش و تکنیک ها و فناوری های نوین در ورزش به وجود آورده اند و منجر به تسهیل شکل گیری شبکه های اجتماعی شده اند که می تواند در تقویت احساس تعلق اجتماعی و ایجاد نوعی همبستگی دیجیتال بسیار موثر باشد. دیجیتالی شدن همچنین ابزارهای نوینی را برای آموزش و توانمندسازی ورزشکاران فراهم نموده و بهره گیری از فناوری های تحلیلی مانند سیستم های هوش مصنوعی، تحلیل عملکرد، تحلیل داده های بزرگ و داده کاوی، واقعیت افزوده و برنامه های مبتنی بر یادگیری ماشینی امکان طراحی تمرینات فردی، شناسایی استعدادها و کاهش آسیب های ورزشی را فراهم می سازد. تحقیقات کیم و وون لی (۲۰۲۱)، بشارتی و همکاران (۱۴۰۱) و یوسفی و همکاران (۱۳۹۹) موید آن است که گسترش فناوری و نوآوری های ارتباطی از پیش ران های اثرگذار بر اعتماد اجتماعی است. از سوی دیگر، پاتنام بر این باور است که رسانه های الکترونیکی با اختصاص دادن اوقات فراغت افراد به خود موجب کاهش و تغییر در نحوه تعاملات و ارتباطات اجتماعی و تضعیف ارتباطات رو در رو و مشارکت های شهروندی می شود و یکی از دلایل افول سرمایه اجتماعی در جوامع و نهادهای مختلف را می توان ورود و گسترش فناوری و نوآوری های ارتباطی بدون رعایت چارچوب های قانونی و اخلاقی مناسب و فقدان سواد رسانه ای دانست که می تواند موجب آسیب پذیری افراد در برابر هجوم اطلاعات و گسترش اطلاعات نادرست در فضای مجازی شود و پیامدهای منفی بر اعتماد اجتماعی در نهادهای ورزشی بر جای بگذارد. از سوی دیگر، گسترش فناوری بدون ملاحظات عدالت محور می تواند به تعمیق نابرابری ها منجر شود. شکاف دیجیتال، یعنی نابرابری در دسترسی به ابزارها و زیرساخت های فناورانه، یکی از چالش های عمده است که می تواند سرمایه اجتماعی را تضعیف کند و مناطق محرومتر و برخی جوامع محلی ممکن است از دسترسی کافی به فناوری های نوین محروم بوده و از فرصت های ارتباطی و توسعه ای بی بهره بمانند. این شکاف می تواند منجر به حذف تدریجی برخی گروه های اجتماعی از فضای ورزشی و تضعیف انسجام اجتماعی شود. حمیدی زاده (۱۳۹۷) و سراج (۲۰۱۸) در تحقیقات خود عوامل فناورانه را از عوامل اثرگذار بر افول سرمایه اجتماعی بیان نمودند.

کلیدواژه ها:

سرمایه اجتماعی در ورزش ، دیجیتالی شدن ، عوامل فناورانه ، آینده