مدل سازی پهلوانی ایرانی بر پایه نظریه داده بنیاد: مطالعه موردی منش اخلاقی و پهلوانی پوریای ولی

پهلوانی در فرهنگ ایرانی نه تنها یک نظام رفتاری بلکه یک نظام «معنایی» است که در بستر تاریخ اجتماعی، ادبیات حماسی، عرفان اسلامی و آیین های جوانمردی شکل گرفته است (زرین کوب ۱۳۷۹، شجاعی، کوان ۱۳۹۰). این سنت تربیتی اجتماعی نقش بنیادینی در شکل دهی به منش اخلاقی و پهلوانی ورزشکاران ایرانی داشته اما در دهه های اخیر تحت تاثیر رسانه زدگی، تجاری شدن ورزش و افول ارزش های اخلاقی قرار گرفته است. پوریای ولی به عنوان نماد برجسته پهلوانی ایرانی اسلامی، تجسمی از وحدت، اخلاق، عرفان و کنش اجتماعی است و الگوی او می تواند راه حلی بومی برای بحران های اخلاقی ورزش معاصر ارائه دهد. این پژوهش با هدف تدوین الگوی بومی منش پهلوانی ورزشکاران ایرانی بر اساس زندگی و آموزه های پوریای ولی انجام شده است. روش تحقیق این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر نظریه داده بنیاد نظام مند اشتراوس و کوربین انجام شده است. داده ها از دو منبع اصلی گردآوری شدند: ۱. مصاحبه های عمیق نیمه ساختار یافته با ۲۲ مشارکت کننده شامل مرشدان زورخانه، پهلوانان باستانی، اساتید اخلاق ورزشی، متخصصان عرفان و فتوت و مورخان فرهنگ پهلوانی؛ ۲. تحلیل اسنادی متون تاریخی شامل رساله پوریای ولی، فتوت نامه ها، متون عرفانی و منابع مرتبط. نمونه گیری به صورت هدفمند و نظری انجام شد و فرآیند تحلیل داده ها در سه مرحله کدگذاری، بازمحوری و انتخابی صورت گرفت. معیار توقف گردآوری داده ها، اشباع نظری بود. یافته ها در مرحله کدگذاری، باز بیش از ۳۵۰ مفهوم اولیه استخراج شد که در قالب ۱۸ مقوله اصلی سازماندهی گردید. مقوله هسته پژوهش «پهلوانی به مثابه کنش اخلاقی عرفانی» شناسایی شد. مدل پارادایمی نهایی نشان می دهد که منش پهلوانی پوریای ولی بر سه پایه اصلی استوار است: ۱) اخلاق، فضیلت و تهذیب نفس شامل ایمان، معنویت، ریاضت اخلاقی و خودسازی، ۲) مردم گرایی و عدالت خواهی شامل خدمت به خلق، دفاع از مظلوم و پیوند با جامعه، ۳) مقاومت اخلاقی اجتماعی در برابر نابرابری ها شامل ایستادگی در برابر ظلم و مسئولیت پذیری اجتماعی. این مدل در چارچوب شرایط علی مانند تربیت خانوادگی و تجربه زیست عرفانی، شرایط زمینه ای مانند فرهنگ زورخانه و فتوت، شرایط مداخله گر مانند نابرابری های اجتماعی، راهبردهای پهلوانی مانند ساده زیستی و مردم گرایی و پیامدها مانند مشروعیت اخلاقی و تثبیت هویت فرهنگی تبیین می شود. نتیجه گیری یافته ها نشان می دهد که الگوی پهلوانی پوریای ولی صرفا یک الگوی فردی یا ورزشی نیست بلکه یک «نظام اخلاقی عرفانی» یکپارچه است که کنش اخلاقی را در بستر اجتماعی و معنوی معنا می بخشد. این مدل بومی می تواند به عنوان چارچوبی برای تربیت اخلاقی ورزشکاران، بازطراحی برنامه های اخلاقی ورزشی و سیاست گذاری فرهنگی در حوزه ورزش ایران مورد استفاده قرار گیرد. احیای این الگو می تواند پاسخی به بحران های اخلاقی ورزش مدرن از جمله شهرت گرایی، تجاری شدن افراطی و فردگرایی باشد و گامی در جهت تقویت هویت فرهنگی و مسئولیت پذیری اجتماعی ورزشکاران ایرانی برداشته شود.

کلیدواژه ها:

پهلوانی ، پوریای ولی ، منش پهلوانی ، فتوت ، اخلاق ورزشی ، نظریه داده بنیاد اشتراوس و کوربین ، فرهنگ زورخانه ، سلوک عرفانی