الگوی روان شناختی-ورزشی ارتقای سبک زندگی سالمندان مقیم مراکز نگهداری

مقدمه افزایش جمعیت سالمندان در دهه های اخیر توجه به کیفیت زندگی و سبک زندگی سالم این گروه را به یکی از اولویت های نظام های سلامت و رفاه اجتماعی تبدیل کرده است. سالمندان مقیم مراکز نگهداری به دلیل دوری از محیط، خانواده کاهش تعاملات اجتماعی و محدودیت های جسمی بیش از سایر سالمندان در معرض مشکلات روان شناختی و افت کیفیت زندگی قرار دارند (محمد و فریهات، ۲۰۲۵ مطالعات نشان می دهد که سلامت روان و احساس رضایت از زندگی در سالمندان ارتباط نزدیکی با میزان خودمراقبتی و سبک زندگی آنان دارد) علی و الجبوری ۲، ۲۰۲۱ در این میان فعالیت های ورزشی و بدنی به عنوان یکی از مهم ترین مولفه های سبک زندگی سالم نقش قابل توجهی در ارتقای سلامت جسمی و روانی افراد ایفا می کند. پژوهش ها نشان می دهد که مشارکت در فعالیت های ورزشی می تواند به بهبود سبک زندگی و افزایش نشاط روانی منجر شود (سلمان و عبدالصدا، ۲۰۲۵). همچنین مداخلات سبک زندگی و برنامه های آموزشی سلامت تاثیر معناداری در بهبود وضعیت جسمی و روانی سالمندان داشته اند لدیانی و همکاران ۲۰۲۶ و رخشانی و همکاران ۲۰۲۶ از سوی دیگر مطالعات روان شناختی نشان می دهد که مداخلات مبتنی بر فعالیت های هنری، اجتماعی و ذهن آگاهی می تواند به بهبود بهزیستی روانی سالمندان کمک کند ریاضی و همکاران، ۲۰۲۶ سانگواتانا و پول (۲۰۲۵) با این حال چارچوبی یکپارچه که ابعاد روان شناختی و ورزشی را در ارتقای سبک زندگی سالمندان مراکز نگهداری تبیین کند کمتر مورد توجه قرار گرفته است از این رو پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی روان شناختی ورزشی ارتقای سبک زندگی سالمندان مقیم مراکز نگهداری انجام شد. روش شناسی این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد جامعه پژوهش شامل مدیران مراکز نگهداری سالمندان، مربیان فعالیت بدنی سالمندان، روان شناسان، مددکاران اجتماعی و اساتید حوزه سالمندی بود نمونه گیری به صورت هدفمند انجام شد و گردآوری داده ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت در مجموع ۱۷ مصاحبه عمیق و نیمه ساختار یافته با مشارکت کنندگان انجام شد. داده ها پس از پیاده سازی، کامل براساس مراحل تحلیل مضمون شامل آشنایی با داده ها، کدگذاری اولیه، استخراج مضامین، بازبینی و نام گذاری مضامین تحلیل شدند برای افزایش اعتبار یافته ها از روش بازبینی مشارکت کنندگان و مقایسه مستمر داده ها استفاده شد. در نهایت الگوی مفهومی ارتقای سبک زندگی سالمندان ارائه گردید. یافته ها تحلیل داده ها منجر به شناسایی یک مضمون فراگیر و چهار مضمون سازمان دهنده در زمینه ارتقای سبک زندگی سالمندان شد. مضمون فراگیر پژوهش سبک زندگی فعال مبتنی بر تعادل روانی و فعالیت بدنی بود که نشان می دهد سبک زندگی سالمندان زمانی بهبود می یابد که مداخلات روان شناختی و برنامه های ورزشی به صورت همزمان و هماهنگ اجرا شوند. نخستین مضمون سازمان دهنده سلامت روان و هیجانی بود که شامل مولفه هایی مانند کاهش احساس تنهایی، افزایش امید به زندگی، تقویت بهزیستی روانی و بهبود روابط اجتماعی می شد مشارکت کنندگان تاکید داشتند که مشکلات روان شناختی از مهم ترین موانع سبک زندگی سالم در سالمندان مراکز نگهداری است. مضمون دوم، فعالیت بدنی و تحرک روزانه بود که شامل ورزش های سبک، تمرینات گروهی، پیاده روی و فعالیت های تفریحی حرکتی می شد. یافته ها نشان داد که فعالیت بدنی منظم موجب افزایش نشاط، کاهش استرس و بهبود عملکرد جسمی سالمندان می شود. مضمون سوم، حمایت اجتماعی و تعاملات جمعی بود که به نقش فعالیت های گروهی، تعامل با همسالان و حمایت کارکنان مراکز در بهبود سبک زندگی اشاره داشت مشارکت کنندگان بیان کردند که مشارکت در فعالیت های جمعی احساس تعلق و انگیزه سالمندان برای فعالیت را افزایش می دهد مضمون چهارم آموزش و مداخلات سبک زندگی بود که شامل آموزش، خودمراقبتی، تغذیه سالم، مدیریت استرس و برنامه های ارتقای سلامت بود در مجموع یافته ها نشان داد که سبک زندگی سالمندان حاصل تعامل میان عوامل روان شناختی، فعالیت بدنی، حمایت اجتماعی و مداخلات آموزشی است. بحث و نتیجه گیری نتایج پژوهش نشان داد که ارتقای سبک زندگی سالمندان در مراکز نگهداری نیازمند رویکردی تلفیقی میان مداخلات روان شناختی و برنامه های ورزشی است. این یافته با مطالعاتی که بر نقش سلامت روان در خودمراقبتی سالمندان تاکید دارند همخوانی دارد(علی و الجبوری ۲۰۲۱ همچنین نقش فعالیت بدنی در بهبود سبک زندگی و سلامت روان در پژوهش های دیگر نیز مورد تاکید قرار گرفته است سلمان) و عبدالصدا، ۲۰۲۵ از سوی دیگر نتایج نشان داد که مداخلات آموزشی و روان شناختی می تواند به بهبود سبک زندگی سالمندان منجر شود که این موضوع با یافته های مطالعات مربوط به مداخلات سبک زندگی و بهزیستی روانی همسو است سانگواتانا و (پو ۲۰۲۵ و رخشانی و همکاران ۲۰۲۶) در مجموع الگوی پیشنهادی پژوهش نشان می دهد که سبک زندگی سالمندان حاصل تعامل میان سلامت روان، فعالیت بدنی، حمایت اجتماعی و آموزش های سلامت محور است بر این اساس پیشنهاد می شود مراکز نگهداری سالمندان برنامه های ورزشی منظم را در کنار مداخلات روان شناختی و آموزشی اجرا کنند تا سطح سلامت و کیفیت زندگی سالمندان ارتقا یابد.

کلیدواژه ها:

سبک زندگی سالمندان ، فعالیت بدنی ، سلامت روان ، مراکز نگهداری سالمندان ، تحلیل مضمون