مدل حکمرانی ورزش محور برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی در جوانان

افزایش آسیبهای اجتماعی در میان جوانان از جمله گرایش به مصرف مواد مخدر، بزهکاری و رفتارهای پرخطر، به یکی از چالشهای مهم نظامهای اجتماعی و مدیریتی تبدیل شده است. در این میان ورزش به عنوان ابزاری اجتماعی، تربیتی و فرهنگی می تواند نقش موثری در هدایت انرژی جوانان به مسیرهای سالم و کاهش رفتارهای انحرافی ایفا کند. پژوهش ها نشان می دهد که مشارکت در فعالیت های ورزشی علاوه بر ارتقای سلامت جسمی و روانی، موجب تقویت مهارت های اجتماعی و کاهش احتمال ترک فعالیت های مثبت در میان جوانان می شود کاسای و همکاران (۲۰۲۵). از سوی دیگر مطالعات حوزه جامعه شناسی ورزش تاکید می کنند که ورزش می تواند به عنوان ابزاری برای ادغام اجتماعی، افزایش سرمایه اجتماعی و کاهش آسیب های رفتاری در جوانان عمل کند (آناند ۲۰۲۶). همچنین پژوهش های مرتبط با حکمرانی مشارکتی در ورزش نشان می دهد که همکاری میان نهادهای مختلف و طراحی سازوکارهای هماهنگ نقش مهمی در تحقق اهداف اجتماعی ورزش دارد (کورنیوان و همکاران، ۲۰۲۶). در این میان رویکردهای مبتنی بر سرمایه اجتماعی و حکمرانی هماهنگ به عنوان راهکاری موثر در بهبود سلامت اجتماعی جوانان مطرح شده اند (مور، ۲۰۲۵). با وجود این چارچوب منسجمی برای تبیین روابط علی میان عوامل حکمرانی ورزش محور در پیشگیری از آسیب های اجتماعی جوانان ارائه نشده است. از این رو پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل حکمرانی ورزش محور برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی در جوانان انجام شد. این پژوهش با رویکرد آمیخته و استفاده از روش ترکیبی دلفی-دیمتل انجام شد. جامعه پژوهش شامل مدیران ورزشی، کارشناسان حوزه پیشگیری از آسیب های اجتماعی، مربیان ورزش جوانان، اساتید مدیریت ورزشی و فعالان اجتماعی بود. نمونه گیری به صورت هدفمند و بر اساس معیار تخصص و تجربه انجام شد و در مجموع ۲۰ نفر از خبرگان در پژوهش مشارکت کردند. در مرحله نخست با استفاده از روش دلفی و در دو دور متوالی، مولفه های موثر بر حکمرانی ورزش محور در پیشگیری از آسیب های اجتماعی شناسایی و به اجماع رسید. در مرحله دوم برای تعیین روابط علی میان مولفه ها از روش دیمتل استفاده شد. در این مرحله، خبرگان شدت تاثیر هر عامل بر سایر عوامل را ارزیابی کردند و ماتریس روابط مستقیم تشکیل شد. سپس با محاسبه ماتریس روابط کل و ترسیم نمودار علی، عوامل به دو گروه علی و معلولی تقسیم شدند و ساختار نهایی مدل ارائه گردید. یافته ها در مرحله دلفی پس از دو دور ارزیابی و رسیدن به سطح اجماع بیش از ۷۰ درصد هشت مولفه اصلی حکمرانی ورزش محور در پیشگیری از آسیب های اجتماعی جوانان شناسایی شد. این مولفه ها شامل «دسترسی به فضاهای ورزشی»، «برنامه های ورزشی اجتماع محور»، «حمایت خانواده»، «مشارکت نهادهای آموزشی»، «همکاری بین بخشی»، «رسانه های ورزشی مثبت»، «سرمایه اجتماعی محلی» و «رهبری اجتماعی در ورزش» بودند. در مرحله دیمتل روابط علی میان این مولفه ها تحلیل شد. نتایج نشان داد که چهار عامل در گروه علی و چهار عامل در گروه معلولی قرار می گیرند. عوامل علی تاثیرگذار شامل همکاری بین بخشی، رهبری اجتماعی در ورزش، مشارکت نهادهای آموزشی و سرمایه اجتماعی محلی بودند. این عوامل بیشترین قدرت تاثیرگذاری بر سایر مولفه ها را داشتند و به عنوان پیشران های اصلی حکمرانی ورزش محور شناخته شدند. عوامل معلولی تاثیرپذیر شامل دسترسی به فضاهای ورزشی، برنامه های ورزشی اجتماع محور، رسانه های ورزشی مثبت و حمایت خانواده بودند. این عوامل بیشتر تحت تاثیر سایر مولفه ها قرار داشتند و به عنوان پیامدهای حکمرانی ورزش محور شناخته شدند. تحلیل نمودار علی نشان داد که همکاری بین بخشی و رهبری اجتماعی در ورزش بیشترین میزان تاثیر خالص را در سیستم دارند و به عنوان اهرم های اصلی پیشگیری از آسیب های اجتماعی از طریق ورزش معرفی شدند. نتایج پژوهش نشان داد که حکمرانی ورزش محور برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی ماهیتی شبکه ای و چند بازیگری دارد و به تعامل میان نهادهای مختلف اجتماعی وابسته است. عوامل علی شناسایی شده در این پژوهش بیانگر آن است که بدون رهبری اجتماعی موثر و همکاری نهادی، برنامه های ورزشی نمی توانند نقش پیشگیرانه خود را به طور کامل ایفا کنند. این یافته ها با پژوهش هایی که بر نقش سرمایه اجتماعی و حکمرانی هماهنگ در سلامت اجتماعی جوانان تاکید دارند همسو است (کورنیوان و همکاران، ۲۰۲۶ و مور، ۲۰۲۵). همچنین نتایج نشان داد که دسترسی به فضاهای ورزشی و حمایت خانواده پیامد ساختارهای حکمرانی و سیاست های اجتماعی هستند؛ موضوعی که با مطالعات جامعه شناسی ورزش و نقش آن در ادغام اجتماعی جوانان همخوانی دارد (آناند ۲۰۲۶ و کاسای و همکاران، ۲۰۲۵). مدل پیشنهادی نشان می دهد که تقویت عوامل علی، به ویژه همکاری بین بخشی و رهبری اجتماعی می تواند ظرفیت ورزش را به عنوان ابزار پیشگیری از آسیب های اجتماعی در میان جوانان افزایش دهد.

کلیدواژه ها:

حکمرانی ورزشی ، پیشگیری ، اجتماعی ، جوانان ، روش دلفی ، دیمتل ، سرمایه اجتماعی ، ورزش ، جرم