تبیین سازوکارهای عدالت ارتباطی در زندگی ورزشکاران دارای معلولیت با تاکید بر شبکه های اجتماعی

مقدمه در سال های اخیر مفهوم عدالت ارتباطی به عنوان یکی از ابعاد مهم عدالت اجتماعی در حوزه مطالعات معلولیت و ارتباطات مورد توجه قرار گرفته است رویکردهای نوین عدالت اجتماعی تاکید دارند که افراد دارای معلولیت باید نه تنها از حقوق قانونی، بلکه از فرصت های برابر برای تعامل بیان هویت و مشارکت اجتماعی نیز برخوردار باشند (هاسن و رید، ۲۰۲۳ و تاویانو، ۲۰۲۴). در این چارچوب عدالت ارتباطی به معنای دسترسی برابر به فضاهای ارتباطی، امکان بیان تجربه های زیسته و مشارکت فعال در شبکه های اجتماعی و فرهنگی تعریف می شود (هانلن، ۲۰۲۵). پژوهش ها نیز نشان می دهد که کیفیت روابط اجتماعی و شبکه های ارتباطی نقش تعیین کننده ای در کیفیت زندگی افراد ایفا می کند و ساختار و کیفیت تعاملات اجتماعی می تواند بر احساس تعلق، رضایت از زندگی و مشارکت اجتماعی تاثیرگذار باشد (مسکی و همکاران، ۲۰۲۵). در حوزه ورزش معلولان نیز مطالعات نشان داده اند که تجربه ورزشی این افراد به شدت تحت تاثیر روابط اجتماعی، تعامل با مربیان و شبکه های ارتباطی قرار دارد و این روابط می تواند احساس توانمندی و مشارکت اجتماعی آنان را تقویت کند (آلن و همکاران، ۲۰۲۰). با وجود این، در بسیاری از جوامع، ورزشکاران دارای معلولیت همچنان با موانع ارتباطی، کلیشه های اجتماعی و محدودیت در دسترسی به فضاهای ارتباطی برابر مواجه هستند. از این رو شناسایی سازوکارهای تحقق عدالت ارتباطی در زندگی این ورزشکاران به ویژه در بستر شبکه های اجتماعی از اهمیت بالایی برخوردار است. بر این اساس پژوهش حاضر با هدف تبیین سازوکارهای عدالت ارتباطی در زندگی ورزشکاران دارای معلولیت با تاکید بر شبکه های اجتماعی انجام شد. روش شناسی این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. هدف از انتخاب این روش، شناسایی تجربه های زیسته ورزشکاران دارای معلولیت و استخراج سازوکارهای تحقق عدالت ارتباطی در بستر شبکه های اجتماعی بود. جامعه پژوهش شامل ورزشکاران دارای معلولیت در رشته های مختلف ورزشی در شهر کرمانشاه بود. نمونه گیری به صورت هدفمند انجام شد و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع ۱۷ نفر از ورزشکاران دارای معلولیت در مصاحبه های نیمه ساختار یافته شرکت کردند. داده ها پس از پیاده سازی کامل مصاحبه ها طی فرآیند کدگذاری چند مرحله ای تحلیل شد و مضامین پایه، سازمان دهنده و فراگیر استخراج گردید. برای افزایش اعتبار یافته ها از بازبینی مشارکت کنندگان و بررسی همکار پژوهشی استفاده شد. یافته ها تحلیل داده ها نشان داد که عدالت ارتباطی در زندگی ورزشکاران دارای معلولیت در بستر شبکه های اجتماعی، در قالب سازوکاری چندبعدی و تعاملی شکل می گیرد. تجربه مشارکت کنندگان نشان داد که شبکه های اجتماعی می توانند به عنوان فضایی جایگزین برای تعاملات اجتماعی عمل کنند و امکان دیده شدن، بیان هویت و ایجاد ارتباط با دیگران را فراهم سازند. بسیاری از ورزشکاران بیان کردند که حضور در شبکه های اجتماعی موجب افزایش اعتماد به نفس، احساس تعلق به جامعه ورزشی و کاهش احساس انزوا شده است. یافته ها نشان داد که یکی از سازوکارهای اصلی عدالت ارتباطی، دسترسی برابر به فضاهای ارتباطی است؛ به این معنا که شبکه های اجتماعی می توانند موانع فیزیکی و ساختاری ارتباط را کاهش داده و امکان مشارکت فعال را برای ورزشکاران دارای معلولیت فراهم کنند. سازوکار دیگر، بازنمایی هویت ورزشی و اجتماعی بود؛ به طوری که مشارکت کنندگان تاکید داشتند که شبکه های اجتماعی به آنان این امکان را می دهد تا توانمندی ها و موفقیت های خود را به نمایش بگذارند و تصویر کلیشه ای از معلولیت را به چالش بکشند. همچنین حمایت اجتماعی مجازی به عنوان یکی از مولفه های مهم عدالت ارتباطی شناسایی شد. ورزشکاران بیان کردند که ارتباط با دیگر ورزشکاران، دریافت بازخورد مثبت و عضویت در گروه های مجازی به تقویت انگیزه و احساس ارزشمندی آنان کمک کرده است. از سوی دیگر، امکان مشارکت در گفتمان های اجتماعی و ورزشی نیز به عنوان یکی از سازوکارهای عدالت ارتباطی مطرح شد؛ زیرا شبکه های اجتماعی به ورزشکاران اجازه می دهد دیدگاه ها و مطالبات خود را مطرح کرده و در گفت وگوهای اجتماعی حضور داشته باشند. در مجموع مدل نهایی پژوهش نشان داد که عدالت ارتباطی در زندگی ورزشکاران دارای معلولیت از طریق تعامل میان چهار سازوکار اصلی شامل دسترسی ارتباطی، بازنمایی هویت، حمایت اجتماعی مجازی و مشارکت در گفتمان ها شکل می گیرد و شبکه های اجتماعی به عنوان بستر اصلی این تعاملات عمل می کنند. بحث و نتیجه گیری نتایج پژوهش نشان داد که شبکه های اجتماعی می توانند نقش مهمی در تحقق عدالت ارتباطی برای ورزشکاران دارای معلولیت ایفا کنند. این فضاها با کاهش موانع فیزیکی و اجتماعی امکان تعامل، بیان هویت و مشارکت در گفتمان های اجتماعی را فراهم می سازند و به بهبود کیفیت زندگی این افراد کمک می کنند. در شرایطی که محدودیت های محیطی و نگرش های اجتماعی مانع حضور فعال افراد دارای معلولیت در فضاهای واقعی می شود، شبکه های اجتماعی می توانند به عنوان بستری جایگزین برای تعامل و مشارکت عمل کنند. بر اساس یافته های پژوهش پیشنهاد می شود سیاست گذاران و مدیران ورزشی از ظرفیت شبکه های اجتماعی برای توانمندسازی ورزشکاران دارای معلولیت استفاده کنند و برنامه هایی برای افزایش سواد رسانه ای، تقویت حضور دیجیتال و ایجاد شبکه های حمایتی مجازی طراحی نمایند. همچنین توجه به بازنمایی مثبت ورزشکاران دارای معلولیت در رسانه ها و شبکه های اجتماعی می تواند به کاهش کلیشه ها و تقویت عدالت ارتباطی در جامعه کمک کند. در مجموع تحقق عدالت ارتباطی در زندگی ورزشکاران دارای معلولیت نیازمند رویکردی چندبعدی است که در آن شبکه های اجتماعی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی تعامل و مشارکت اجتماعی مورد استفاده قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

عدالت ، ارتباطی ، شبکه های اجتماعی ، ورزشکاران دارای معلولیت ، کیفیت زندگی ، تعامل اجتماعی