شناسایی عوامل مدیریت تجهیز و نگهداری اماکن ورزشی ایران

مقدمه: در دنیای مدرن امروز ورزش به عنوان یکی از مهمترین ارکان سلامت، جسمانی روانی و اجتماعی جوامع شناخته می شود. اماکن ورزشی به عنوان زیرساخت های اصلی برای اجرای فعالیت های ورزشی نقش حیاتی در توسعه فرهنگ ورزشی و بهبود کیفیت زندگی افراد ایفا می کنند. با این حال مدیریت این اماکن به گونه ای که بتواند همزمان نیازهای فعلی را برآورده کرده و ظرفیت پاسخگویی به نیازهای آینده را داشته باشد یکی از چالش های اساسی در بسیاری از کشورها از جمله ایران است. در ایران با وجود پتانسیل بالا در حوزه ورزش مدیریت اماکن ورزشی با مشکلات متعددی از جمله عدم برنامه ریزی دقیق، کمبود منابع مالی و عدم استفاده از فناوری های نوین مواجه است (محمدی و کریمی ۱۳۹۹). اماکن ورزشی از اساسی ترین بخش سخت افزاری در حوزه تربیت بدنی و ورزش و جزء مهمی از تاسیسات سازمان های انسانی به شمار می روند و طراحی بهینه برای آنها از وظایف مهم برنامه ریزان و تصمیم گیرندگان شهری است. طراحی فعالیتی است که استعدادهای فضایی و غیر فضایی یک سرزمین را شناسایی کرده امکان انتخاب مکان مناسب برای کاربری های خاص را فراهم می آورد. وظیفه دان ملاشاهی و همکاران (۱۳۹۹) ژانگ و همکاران (۲۰۲۳) بیان می کنند که افزایش میزان هزینه های عمومی برای اماکن ورزشی و نیز افزایش تعداد اماکن ورزشی، نیاز به بررسی مسائل پیرامون توسعه اماکن ورزشی را ایجاب می کند. در سطح جهانی در حال حاضر رونق توسعه امکانات ورزشی وجود دارد. تحولات اخیر نقش های جدیدی را برای امکانات ورزشی در مناطق شهری فراهم می کند. با این حال، با تغییر استراتژی های شهرها برای توسعه در مقیاس بزرگ همراه است. وانگ و همکاران (۲۰۲۴) نیز معتقد است امکانات ورزشی یک حفاظت فیزیکی حیاتی و وسیله ای برای حفظ فعالیت های ورزشی است. توسعه پایدار و سالم اماکن ورزشی می تواند موجب توسعه پایدار اقتصاد اجتماعی شود. طراحی اماکن ورزشی تلاش اندیشمندانه و خلاقانه ای است که از تفکر شروع و به ارائه محصولی، زیبا، کارآمد و اصیل ختم می شود. هنگامی که یک مهندس معمار به ساختن مکانی می اندیشد و قبل از طراحی ابعاد و موقعیت، زمین، شرایط بومی و اقلیمی و امکانات فنی را بررسی می کند به نیازهای فردی و جمعی افراد استفاده کننده آن مکان توجه کرده شرایط آسایش روحی و جسمی فعالیت های فردی و نیازهای اجتماعی و فرهنگی آنها را در نظر می گیرد و برای ایجاد یک فضای مانوس، زیبا، کارآمد و ایمن راه حل و طرح مناسبی، تصور، ترسیم و عرضه می کند در واقع او اقدام به طراحی برای ساخت یک مکان می کند (ریزکی، ۲۰۱۸ به نقل از وظیفه دان ملاشاهی و همکاران، ۱۳۹۹). در دهه های اخیر توسعه اماکن ورزشی در ایران با چالش های ساختاری متعددی روبه رو بوده است که ریشه در نظام حکمرانی پیچیده و تعدد مرجعیت های تصمیم گیری دارد. وجود نهادهای موازی شامل وزارت ورزش و جوانان، فدراسیون های ورزشی، شهرداری ها و سازمان های استانی بدون هماهنگی کافی منجر به اتلاف منابع مالی، تکرار سرمایه گذاری ها و توزیع ناعادلانه فضاهای ورزشی شده است. این وضعیت در کنار سرانه پایین فضای ورزشی کمتر از ۰.۹ متر مربع به ازای هر نفر در بسیاری از استان ها در مقایسه با استاندارد ۱.۲ متر مربع مصوب برنامه ششم و کهنگی تجهیزات بیش از ۶۰ درصد اماکن موجود نشان دهنده شکاف عمیق بین اهداف مصوب و واقعیت اجرایی در این حوزه است. علاوه بر این عدم توجه به استانداردهای بین المللی در طراحی و ساخت اماکن میزبانی موثر از رویدادهای ورزشی بین المللی را با محدودیت مواجه ساخته و از سوی دیگر، ضعف در مدل های درآمدزایی پایدار اماکن ورزشی را وابسته به بودجه دولتی نگه داشته و چرخه نگهداری و توسعه را تضعیف کرده است. اهمیت این مسئله از آن رو دوچندان می شود که اماکن ورزشی نه تنها به عنوان زیرساخت های فیزیکی فعالیت های ورزشی، بلکه به مثابه بستری برای ترویج سلامت عمومی، کاهش آسیب های اجتماعی و افزایش سرمایه اجتماعی جامعه عمل می کنند. با توجه به شاخص های رو به رشد بیماری های مرتبط با کم تحرکی و همچنین نقش ورزش در توسعه جوان پژوهی و هویت ملی، ضعف در مدیریت توسعه اماکن ورزشی فراتر از یک چالش فنی اداری به یک مسئله سلامت عمومی و فرهنگی تبدیل شده است. از سوی دیگر در شرایط تحریم و محدودیت منابع مالی ضرورت طراحی مدل های نوین مدیریتی که بتواند با بهره گیری از ظرفیت بخش خصوصی، مشارکت جامعه مدنی و استفاده بهینه از فناوری های نوین چرخه توسعه پایدار اماکن ورزشی را تضمین کند امری اجتناب ناپذیر محسوب می گردد. در این راستا شناسایی دقیق عوامل موثر بر مدیریت توسعه اماکن ورزشی و تبیین روابط میان آنها گامی کلیدی در جهت ارائه راهکارهای اجرایی برای خروج از این بحران نظام مند است. روش تحقیق: تحقیق حاضر از نظر ماهیت پژوهش اکتشافی کاربردی؛ نحوه و روش پژوهش کیفی؛ پارادایم حاکم بر پژوهش، تفسیری؛ و روش تجزیه و تحلیل داده ها تئوری داده بنیاد روش ناساختار یافته گلیزر و منبع گردآوری داده ها شامل مصاحبه می باشد. جامعه آماری این تحقیق را کلیه اعضای خبرگان، اعضای هیات علمی، مدیران وزارت ورزش و مدیران اماکن ورزشی ایران تشکیل دادند و برای دسترسی به آنان از افراد آگاه در زمینه تحقیق مراجعه شد. معیار ورود به تحقیق حاضر دارا بودن حداقل مدرک کارشناسی ارشد و داشتن حداقل ۱۰ سال سابقه فعالیت در زمینه اماکن ورزشی به صورت علمی و عملی بود. جهت جمع آوری داده ها از مصاحبه های عمیق و نیمه ساختارمند استفاده شد به همین منظور ابتدا محقق به بررسی ادبیات و مبانی نظری مرتبط با مدیریت توسعه، تجهیز و نگهداری اماکن ورزشی پرداخت سپس، مصاحبه به طور نیمه ساختار یافته با خبرگان جهت تعیین عوامل انجام گرفته است. ۲۵ مصاحبه تا زمان اشباع داده ها انجام شد. تحلیل داده ها به روش گلیزر با نرم افزار مکس انجام گرفت. یافته ها: ۱۷۸ کد در مرحله کدگذاری باز و ۲۳ محور در کدگذاری محوری به دست آمد و در نهایت ۸ عامل حکمرانی راهبردی و چندسطحی، مدل مالی پایدار و نوآورانه، فناوری و طراحی هوشمند، پایداری زیست محیطی و یکپارچه سازی شهری، عدالت فضایی و مشارکت اجتماعی، آینده پژوهی و انطباق پذیری استراتژیک، سیستم های عملیاتی و ارزیابی عملکرد شناسایی شد. نتیجه گیری: سیاست گذاری بلندمدت، هماهنگی بین بخشی و شفافیت پایه ای برای تصمیم گیری های هوشمند فراهم می کند. مدل مالی نوآورانه از طریق تنوع منابع، جذب سرمایه خصوصی و درآمدزایی هوشمند استقلال اقتصادی پروژه ها را تضمین می کند. فناوری و طراحی هوشمند با به کارگیری هوش مصنوعی علاوه بر افزایش ایمنی و کارایی، تجربه کاربری را شخصی سازی می کند. پایداری زیست محیطی از طریق زیرساخت های سبز، نوسازی هوشمند اماکن قدیمی و یکپارچه سازی با بافت شهری هماهنگی با اهداف اقلیمی را ممکن می سازد. توانمندسازی سرمایه انسانی از طریق آموزش تخصصی و تقویت تفکر راهبردی مدیران، کیفیت خدمات را ارتقا می دهد. عدالت فضایی با تمرکز بر مشارکت جامعه، دسترسی همگانی و پاسخ به تقاضای واقعی از حاشیه گذاری جلوگیری می کند. سرانجام سیستم های عملیاتی با مدیریت بحران دقیق و ارزیابی مستمر مبتنی بر KPI های چندبعدی، چرخه بهبود مستمر را کامل می کنند. موفقیت واقعی زمانی حاصل می شود که این محورها به صورت تعاملی و نه خطی پیاده سازی شوند؛ حکمرانی بدون مدل مالی پایدار بی ثمر است، فناوری بدون سرمایه انسانی موثر نخواهد بود و عدالت فضایی بدون آینده نگری زودگذر خواهد ماند. این چارچوب یکپارچه اماکن ورزشی را از مکان های تک منظوره به اکوسیستم های پویای شهری تبدیل می کند که ضمن پاسخ به نیازهای کنونی انعطاف پذیری لازم برای چالش های آینده را در خود دارند و سرمایه گذاری در آنها سرمایه گذاری در سلامت، انسجام اجتماعی و کیفیت زندگی شهروندان محسوب می شود.