شناسایی و تحلیل عوامل موثر بر توسعه ورزش دارت در میان دانش آموزان ایران

مقدمه: در دهه های اخیر رویکردهای نوین در مدیریت ورزش و آموزش و پرورش بر ضرورت توسعه فعالیت های بدنی متناسب با ویژگی های روانی شناختی و اجتماعی دانش آموزان تاکید ویژه ای داشته اند (Ridley, ۲۰۱۸; Chen et al., ۲۰۲۱). در این میان ورزش های کم هزینه، قابل اجرا در محیط های آموزشی و دارای کارکردهای همزمان جسمانی و ذهنی جایگاه ویژه ای در سیاست های سلامت محور و توسعه محور یافته اند؛ به گونه ای که اسناد بالادستی حوزه سلامت و آموزش بر نقش این ورزش ها در ارتقای کیفیت زندگی و سلامت روان دانش آموزان تاکید دارند (WHO, ۲۰۲۴). رشته ورزشی دارت به عنوان یک فعالیت جسمانی ذهنی، با ماهیتی کم خطر، کم هزینه و قابل اجرا در فضاهای محدود ظرفیت بالایی برای گسترش در مدارس دارد و می تواند در ارتقای تمرکز، دقت، هماهنگی چشم و دست، کنترل هیجانی و سلامت روان دانش آموزان نقش آفرینی کند؛ ویژگی هایی که آن را به گزینه ای مناسب برای محیط های آموزشی با محدودیت فضا و امکانات تبدیل می کند. پس از همه گیری کووید-۱۹ و افزایش نگرانی ها در خصوص کاهش فعالیت بدنی، افت تعاملات اجتماعی و تشدید مشکلات روان شناختی در میان دانش آموزان، توجه به ورزش هایی که علاوه بر جنبه جسمانی ابعاد ذهنی و شناختی را نیز پوشش دهند بیش از پیش اهمیت یافته است (Johnson & Lee, ۲۰۲۴). پژوهش های اخیر نشان می دهند که ورزش های ذهن محور می توانند نقش موثری در کاهش اضطراب، افزایش خودکنترلی و بهبود سازگاری اجتماعی دانش آموزان ایفا کنند. با وجود این، بررسی ها نشان می دهد که توسعه ورزش دارت در نظام آموزشی ایران با موانع ساختاری، مدیریتی، فرهنگی و آموزشی متعددی مواجه است و این رشته علی رغم قابلیت های بالا هنوز نتوانسته جایگاه شایسته ای در برنامه های تربیت بدنی مدارس به دست آورد (خزائی پول و باروج، ۱۳۹۹). از سوی دیگر، دانش آموزان به عنوان سرمایه های انسانی آینده ساز کشور نقشی اساسی در توسعه پایدار اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دارند و سرمایه گذاری هدفمند در حوزه ورزش دانش آموزی می تواند بازدهی بلندمدتی برای جامعه به همراه داشته باشد (سواری و همکاران، ۱۴۰۰). با این حال، فقر پژوهشی در زمینه شناسایی عوامل موثر بر توسعه رشته ورزشی دارت در میان دانش آموزان ایران موجب شده است تصمیم گیری ها در این حوزه عمدتا بر مبنای تجربه های پراکنده صورت گیرد. از این رو، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل جامع عوامل موثر بر توسعه ورزش دارت در میان دانش آموزان ایران طراحی و اجرا شد تا با ارائه شواهد علمی زمینه ساز برنامه ریزی، موثرتر، سیاست گذاری آگاهانه تر و طراحی مداخلات اجرایی کارآمدتر در حوزه ورزش دانش آموزی کشور باشد. روش تحقیق: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت آمیخته کیفی-کمی است که با رویکردی اکتشافی-تحلیلی انجام شد. در مرحله نخست بخش کیفی پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون اجرا گردید. بدین منظور مصاحبه های نیمه ساختاریافته با خبرگان حوزه مدیریت ورزشی، مربیان و داوران رشته دارت، دبیران تربیت بدنی مدارس، مدیران آموزشی و کارشناسان ورزش دانش آموزی انجام شد. انتخاب مشارکت کنندگان به صورت هدفمند و بر اساس اصل اشباع نظری صورت گرفت. داده های حاصل از مصاحبه ها پس از پیاده سازی و کدگذاری منجر به استخراج مضامین، پایه سازمان دهنده و فراگیر مرتبط با توسعه ورزش دارت شد. در مرحله دوم بر اساس نتایج بخش کیفی پرسشنامه ای محقق ساخته طراحی گردید که ابعاد مختلف عوامل موثر بر توسعه ورزش دارت را پوشش می داد. روایی محتوایی پرسشنامه با بهره گیری از نظر متخصصان تایید شد و پایایی آن نیز با استفاده از روش های آماری مناسب در سطح قابل قبول قرار گرفت. جامعه آماری پژوهش شامل دانش آموزان، دبیران تربیت بدنی و فعالان حوزه ورزش دانش آموزی در سطح کشور بود و نمونه آماری با روش های متناسب انتخاب شد. داده های کمی با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شدند و در نهایت عوامل شناسایی شده بر اساس میزان اهمیت و تاثیرگذاری رتبه بندی گردیدند. یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد که توسعه ورزش دارت در میان دانش آموزان ایران پدیده ای چندبعدی است و تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل در سطوح مختلف قرار دارد. نتایج تحلیل کیفی و کمی حاکی از آن بود که عوامل مدیریتی و سیاست گذاری آموزشی مهم ترین نقش را در توسعه این رشته ایفا می کنند. حمایت نهادهای تصمیم گیر، توجه به ورزش های نوین در اسناد بالادستی، گنجاندن ورزش دارت در برنامه های رسمی تربیت بدنی و طراحی نظام های استعدادیابی دانش آموزی از جمله مولفه های کلیدی این بعد بودند. در بعد آموزشی و منابع انسانی توانمندی دبیران تربیت بدنی، دسترسی به مربیان متخصص دارت و وجود محتوای آموزشی استاندارد به عنوان عوامل موثر شناسایی شدند. یافته ها نشان داد که ضعف دانش تخصصی دبیران در این رشته یکی از موانع اصلی گسترش ورزش دارت در مدارس است. عوامل زیرساختی و تجهیزاتی نیز نقش مهمی در توسعه ورزش دارت داشتند؛ کمبود تجهیزات استاندارد، نبود فضای اختصاصی حتی در مقیاس کوچک و محدودیت های مالی مدارس از جمله چالش های اساسی در این زمینه بودند. با این حال، ماهیت کم هزینه و انعطاف پذیر ورزش دارت امکان غلبه بر بخشی از این محدودیت ها را فراهم می کند؛ مشروط بر آنکه برنامه ریزی مناسبی صورت گیرد. در بعد فرهنگی و نگرشی، نگرش والدین، مدیران مدارس و خود دانش آموزان نسبت به ورزش دارت تاثیر معناداری بر میزان مشارکت داشت. عدم آگاهی از کارکردهای ذهنی و تربیتی دارت سبب شده است این ورزش در مقایسه با رشته های رایج تر کمتر مورد توجه قرار گیرد. همچنین عوامل فردی و انگیزشی دانش آموزان نظیر علاقه شخصی و تجربه موفق اولیه در گرایش آنان به ورزش دارت نقش تعیین کننده ای ایفا می کند. نتایج رتبه بندی عوامل نشان داد که عوامل مدیریتی و آموزشی در اولویت نخست، عوامل فرهنگی و نگرشی در اولویت دوم و عوامل زیرساختی در اولویت های بعدی توسعه ورزش دارت در میان دانش آموزان ایران قرار دارند. نتیجه گیری: بر اساس نتایج پژوهش حاضر، توسعه ورزش دارت در میان دانش آموزان ایران نیازمند نگاهی جامع، نظام مند و مبتنی بر شواهد علمی است. تمرکز صرف بر فراهم سازی تجهیزات یا اجرای مقطعی برنامه ها بدون توجه به ابعاد مدیریتی، آموزشی و فرهنگی نمی تواند منجر به توسعه پایدار این رشته شود. سیاست گذاران آموزشی و مدیران ورزشی می بایست با بازنگری در برنامه های تربیت بدنی مدارس زمینه حضور هدفمند ورزش دارت را فراهم آورند و با آموزش دبیران، فرهنگ سازی در میان والدین و دانش آموزان و طراحی نظام های استعدادیابی از ظرفیت های این ورزش بهره برداری کنند. یافته های این تحقیق می تواند به عنوان مبنایی علمی برای تصمیم گیری در حوزه ورزش دانش آموزی، توسعه ورزش های نوین و کم هزینه و ارتقای سلامت جسمانی و روانی دانش آموزان مورد استفاده قرار گیرد و مسیر پژوهش های آتی در این حوزه را هموار سازد.

کلیدواژه ها:

ورزش دارت ، ورزش دانش آموزی ، تربیت بدنی مدارس