تدوین مدل مفهومی حکمرانی ترمیمی برای بازآفرینی سکوت سازمانی در میان معلمان تربیت بدنی

مقدمه: پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی حکمرانی ترمیمی برای بازآفرینی سکوت سازمانی در میان معلمان تربیت بدنی انجام شده است. سکوت سازمانی به عنوان یکی از پدیده های چالش برانگیز در محیط های آموزشی به ویژه در حوزه تربیت بدنی، پیامدهای گسترده ای بر کیفیت کارکرد، مدرسه، مشارکت حرفه ای معلمان و انسجام سازمانی دارد (نظری و همکاران ۲۰۲۳). در ادبیات رفتار سازمانی، سکوت سازمانی حالتی است که کارکنان با وجود مشاهده مسائل، فرصت ها یا مشکلات به دلایل مختلف از بیان دیدگاه ها و تجربیات خود امتناع می ورزند و این وضعیت می تواند یادگیری سازمانی، اعتماد و نوآوری را به طور جدی مختل کند (بابایی نژاد و همکاران ۲۰۲۵). معلمان تربیت بدنی به دلیل ماهیت عملی فعالیت خود نیاز بیشتر به همکاری درون سازمانی، وابستگی به حمایت مدیریتی و تجربه های مکرر نادیده انگاری ساختاری، بیش از سایر گروه های آموزشی در معرض سکوت سازمانی قرار می گیرند (نظری و همکاران ۲۰۲۳). به همین دلیل شناسایی پیشایندهای سکوت و ارائه مدل هایی که بتوانند این پدیده را به صورت بنیادین بازآفرینی کنند، ضرورت جدی دارد. طی سال های اخیر عدالت ترمیمی که پیش تر عمدتا در حوزه کیفری مطرح بود، وارد عرصه سازمانی و آموزشی شده و توجه ها را به سازوکارهای ارتباطی، مشارکتی و گفت وگو محور برای بازسازی روابط جلب کرده است. بر اساس رویکردهای ترمیمی ایجاد محیط هایی که اعضا در آن فرصت بیان آزادانه و امن داشته باشند می تواند سکوت سازمانی را به صدای سازمانی و مشارکت تبدیل کند (شریعتی نیا و همکاران ۲۰۲۵). در نظام آموزش و پرورش این رویکرد به حکمرانی ترمیمی تعبیر می شود که در آن ساختارها و فرایندهای مدرسه با محوریت گفت وگو، همدلی، میانجیگری و بازسازی اعتماد، بازطراحی می گردند. با وجود مطالعات پراکنده درباره سکوت سازمانی و نیز تحقیقات نوظهور درباره فرآیندهای ترمیمی در مدرسه هنوز مدل مفهومی یکپارچه ای که بتواند پیشایندهای سکوت معلمان تربیت بدنی را با اصول حکمرانی ترمیمی تلفیق کند در پژوهش های ایران مشاهده نمی شود. این خلا نظری و کاربردی انگیزه اصلی انجام پژوهش حاضر را شکل داد. روش تحقیق: روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون و سنتز نظری بوده است ابتدا یک مرور نظام مند از مطالعات داخلی و خارجی در حوزه سکوت سازمانی، حکمرانی آموزشی، عدالت ترمیمی و رفتار سازمانی انجام شد و ۴۲ منبع با بیشترین ارتباط موضوعی انتخاب گردید. مرور این متون زمینه استخراج اولیه مفاهیم و پیشایندهای سکوت سازمانی را فراهم ساخت. سپس برای غنی سازی داده ها، ۱۸ مصاحبه نیمه ساختاریافته با معلمان تربیت بدنی، مدیران مدارس، کارشناسان تربیت بدنی و متخصصان عدالت ترمیمی انجام شد. داده ها با روش شش مرحله ای تحلیل مضمون براون و کلارک (۲۰۰۶) تحلیل و مضامین اولیه، محوری و فراگیر استخراج گردید. در مرحله بعد، داده های کتابخانه ای و مصاحبه ها تلفیق و مدل اولیه بر اساس روابط علی، راهبردی و پیامدی طراحی شد. برای اعتباربخشی مدل نیز از روش دلفی سه مرحله ای با مشارکت ۱۱ خبره استفاده شد تا ساختار نهایی مدل از حیث معنا، انسجام و قابلیت کاربرد تقویت گردد. یافته ها: نتایج پژوهش نشان داد سکوت سازمانی معلمان تربیت بدنی حاصل مجموعه پیچیده ای از عوامل ساختاری، فرهنگی، مدیریتی ارتباطی و فردی است. در سطح ساختاری سلسله مراتب سخت گیرانه، تمرکز قدرت، نبود بستر مشارکت و نابرابری در تخصیص امکانات تربیت بدنی زمینه ساز سکوت مطیع و ناامیدی حرفه ای است. در سطح فرهنگی برچسب زنی نسبت به اهمیت درس تربیت بدنی، کمبود احترام حرفه ای و تجربه های مکرر نادیده انگاری سکوت نوع دوستانه و تدافعی را تشدید می کند. در سطح ارتباطی گفت وگوهای قضاوت محور، بازخوردهای تنبیهی، ترس از پیامدهای بیان نظر، بی اعتمادی میان فردی و نبود فضاهای امن برای تبادل حرفه ای از عوامل اصلی سکوت تدافعی و محافظه کارانه بودند. در سطح فردی نیز عواملی همچون فرسودگی شغلی، تجربه های شکست قبلی، کمبود مهارت های ارتباطی و ترس از تخریب روابط کاری در تصمیم معلم برای سکوت نقش داشتند. این یافته ها هم راستا با دیدگاه مورلیسون و میلیکن (۲۰۰۰) پدیده سکوت را نتیجه تعامل ساختارهای قدرت، فرهنگ سازمانی و احساسات روانی افراد می داند. بر اساس تحلیل داده ها، حکمرانی ترمیمی می تواند از طریق مجموعه ای از راهبردهای بنیادین فرآیندهای سکوت را بازآفرینی و برعکس سازد. نخستین راهبرد ایجاد دایره های گفت وگوی ترمیمی است که فضای امن بدون قضاوت و مبتنی بر احترام را برای بیان احساسات، نگرانی ها و دیدگاه ها فراهم می کند. دومین راهبرد اجرای میانجیگری ترمیمی برای حل تعارضات میان معلمان، مدیران و دانش آموزان است. این فرآیند به جای سرزنش بر شنیدن صدای طرفین، فهم نیازها و بازسازی روابط آسیب دیده تمرکز دارد و مانع انباشته شدن نارضایتی و سکوت های اجباری می شود. سومین راهبرد ارائه بازخوردهای رابطه محور و غیر تنبیهی است که جایگزین ارزیابی های تنبیهی می شود و با تقویت اعتماد امنیت روانی را افزایش می دهد. چهارمین راهبرد تقویت سرمایه اجتماعی در مدرسه از طریق شفافیت، پاسخگویی، احترام متقابل و اعتمادسازی است؛ عناصری که در ادبیات ترمیمی نیز به عنوان بنیان های شکل دهنده تعاملات مشارکتی شناخته می شوند. پنجم توانمندسازی حرفه ای معلمان تربیت بدنی از طریق آموزش مهارت های ارتباطی، سواد ترمیمی، تاب آوری و مدیریت تعارض بود که به افزایش جرئت بیان، کاهش ترس از پیامد و ارتقای هویت حرفه ای منجر می شود. همچنین اصلاح ساختارهای مدیریتی و گذار از مدیریت دستوری به رهبری مشارکتی، جزء ضروریات مدل پیشنهادی بود. مدل مفهومی نهایی پژوهش شامل سه بخش اصلی بود: شرایط علی سکوت سازمانی، راهبردهای حکمرانی ترمیمی و پیامدهای حاصل از اجرای آن. در بخش پیامدها نتایجی چون افزایش بیانگری حرفه ای، ارتقای اعتماد متقابل، تقویت مشارکت معلمان، بهبود سلامت سازمانی مدارس، ارتقای کیفیت فرآیند یاددهی-یادگیری تربیت بدنی و ایجاد محیط روانی ایمن مشاهده شد. این مدل در واقع چرخه بازآفرینی سکوت را از مسیری که با اعتماد، گفت وگو و مشارکت هدایت می شود، توضیح می دهد و نشان می دهد چگونه تغییر در رویکردهای مدیریتی و ارتباطی می تواند ساختارهای سکوت را دگرگون سازد. نتیجه گیری: در جمع بندی پژوهش حاضر نشان داد که سکوت سازمانی در میان معلمان تربیت بدنی پدیده ای چندعاملی است که ریشه در ساختارهای آموزشی، فرهنگ سازمانی و تجارب فردی دارد. حکمرانی ترمیمی با تاکید بر گفت وگو، همدلی، مشارکت و بازسازی روابط، ظرفیت تبدیل سکوت به صدای سازنده را دارد و می تواند نقطه عطفی در بهبود فضای روانی و اجتماعی مدارس باشد. مدل مفهوم ارائه شده می تواند برای سیاست گذاران، مدیران مدارس و برنامه ریزان تربیت بدنی به عنوان راهنمایی برای طراحی مداخلات آموزشی، تقویت سرمایه اجتماعی و ایجاد محیط های یادگیرنده مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

حکمرانی ترمیمی ، سکوت سازمانی ، معلمان تربیت بدنی