تدوین الگوی آموزش همدلی و مهارتهای گروهی برای کاهش حاشیه رانی دانش آموزان در کلاسهای ورزش

مقدمه: حاشیه رانی دانش آموزان در کلاسهای ورزش یکی از چالشهای اساسی نظام آموزشی است که علاوه بر تاثیر منفی بر مشارکت فعال می تواند سبب کاهش انگیزه افزایش تعارضات گروهی و کاهش حس تعلق اجتماعی در محیط مدرسه شود (لانگ، ۲۰۲۵). پژوهشهای اخیر نشان داده اند که دانش آموزانی که در فعالیتهای ورزشی گروهی احساس تبعیض طرد یا کنار گذاشته شدن می کنند در معرض مشکلات روانی کاهش اعتماد به نفس و عملکرد تحصیلی ضعیف قرار می گیرند (شیروتریا ۲۰۲۳). در این میان آموزش مهارتهای همدلی و گروهی به عنوان یک راهبرد موثر در مدیریت روابط و ارتقای عدالت اجتماعی مطرح شده است. همدلی به معنای توانایی درک احساسات و نیازهای دیگران و پاسخ مناسب به آنها نقش کلیدی در ایجاد تعاملات مثبت و کاهش تنشهای بین فردی دارد، همچنین مهارتهای گروهی شامل همکاری حل مسئله مشترک مدیریت تعارض و مشارکت فعال در فعالیتهای گروهی است که موجب افزایش انسجام گروهی و کاهش حاشیه رانی می شود (حجت و همکاران ۲۰۲۳). با توجه به اهمیت تربیت اجتماعی و مهارتهای روانی اجتماعی در محیط مدرسه پژوهش حاضر با هدف تدوین یک الگوی آموزشی مبتنی بر توسعه همدلی و مهارتهای گروهی سعی دارد راهکاری عملی و علمی برای کاهش حاشیه رانی دانش آموزان در کلاسهای ورزش ارائه دهد. روش تحقیق: پژوهش حاضر از نوع کیفی و مبتنی بر رویکرد نظریه داده بنیاد گراندد (تئوری با رویکرد اشتراوس و کوربین) طراحی شد تا بتوان از طریق تحلیل عمیق تجربه های شرکت کنندگان الگوی مفهومی جامعی ارائه کرد. جامعه آماری شامل مربیان تربیت بدنی مدارس مدیران و کارشناسان آموزش و پرورش و همچنین تعدادی از دانش آموزان منتخب با تجربه مواجهه با مشکلات حاشیه نشینی در کلاسهای ورزش بود. نمونه گیری به صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و در نهایت ۲۵ نفر به عنوان نمونه پژوهش انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها شامل مصاحبه های نیمه ساختاریافته و مشاهده مشارکتی بود. در مصاحبه ها سوالاتی پیرامون تجربه های شخصی شرکت کنندگان از حاشیه رانی، تعاملات گروهی، مهارتهای همدلی و راهکارهای موجود مطرح شد. داده ها با استفاده از کدگذاری سه مرحله ای باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند و به شناسایی مولفه های اصلی آموزش همدلی و مهارتهای گروهی منجر شد. برای افزایش روایی و اعتبار از روش های بازبینی توسط شرکت کنندگان و بررسی همتا استفاده گردید. یافته ها: تحلیل داده ها نشان داد که پیشگیری از حاشیه رانی دانش آموزان در کلاسهای ورزش به تعامل چهار بعد اصلی بستگی دارد: مهارت های همدلی، مهارتهای گروهی، بعد فرهنگی رفتاری و بعد ساختاری مدیریتی. در بعد همدلی توانایی دانش آموزان در درک احساسات همکلاسی ها، کنترل هیجانات و واکنش مناسب به رفتار دیگران مشارکت فعال و کاهش طرد اجتماعی را تسهیل می کند. بعد گروهی شامل همکاری، مدیریت تعارض، حل مسئله مشترک و مشارکت در تصمیم گیری است که به ایجاد اعتماد حمایت متقابل در گروه می انجامد. بعد فرهنگی رفتاری شامل ایجاد فرهنگ احترام، حساسیت مربیان نسبت به تبعیض و آموزش اخلاق حرفه ای و اجتماعی است که نقش موثری در کاهش حاشیه نشینی دارد. بعد ساختاری مدیریتی نیز با برنامه ریزی آموزشی، طراحی فعالیت های مشارکتی و ایجاد فرصت های برابر امکان تعلق و مشارکت دانش آموزان حاشیه نشین را فراهم می کند. تحلیل نهایی نشان داد که مسئله محوری ناتوانی مدارس در تبدیل ظرفیت های بالقوه اجتماعی و روانی دانش آموزان به تعاملات مثبت و مشارکت فعال است که ناشی از ضعف برنامه ریزی، کمبود آموزش مهارت های اجتماعی و نبود فرهنگ حمایتی است و چرخه ای معیوب ایجاد می کند که منجر به حاشیه نشینی چند بعدی می شود. نتیجه گیری: پژوهش نشان داد که کاهش حاشیه نشینی در کلاس های ورزش نیازمند پیاده سازی الگوی آموزش همدلی و مهارت های گروهی است که در آن ابعاد فردی، گروهی، فرهنگی و ساختاری همزمان مورد توجه قرار گیرند. سه راهبرد کلیدی برای موفقیت این الگو شامل آموزش سیستماتیک مهارت های همدلی و مدیریت هیجانات، تقویت مهارت های گروهی از طریق فعالیت های مشارکتی و حل مسئله مشترک و ایجاد فرهنگ مدرسه ای مبتنی بر احترام، انصاف و حمایت متقابل است. اجرای این الگو موجب افزایش مشارکت فعال، کاهش تبعیض و حاشیه نشینی و ارتقای عدالت اجتماعی در محیط مدرسه می شود. نتایج پژوهش حاضر تاکید می کند که توسعه مهارت های روانی اجتماعی دانش آموزان در کلاس های ورزش نه تنها تجربه ورزشی آنها را بهبود می بخشد بلکه زمینه ساز رشد اجتماعی، تعامل مثبت و ارتقای کیفیت یادگیری در مدارس خواهد بود. بدین ترتیب تدوین و پیاده سازی این الگو می تواند به عنوان یک ابزار عملی و علمی برای مربیان مدیران و سیاست گذاران آموزش و پرورش در کاهش حاشیه نشینی و ارتقای عدالت آموزشی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

آموزش ، همدلی ، مهارتهای گروهی ، حاشیه رانی دانش آموزان ، کلاسهای ورزش