بررسی فلسفه و ابعاد فقهی عده در اسلام با رویکرد بین رشته ای (پزشکی و روانشناسی)

مقدمه و هدف: عده به عنوان یکی از احکام امضایی و مبتلابه در فقه و حقوق خانواده، دوره ای است که زن پس از طلاق یا وفات همسر موظف به سپری کردن آن است. این پژوهش با رویکردی بین رشته ای و با بهره گیری از منابع فقه امامیه، دانش پزشکی قانونی و روانشناسی خانواده، درصدد بازخوانی فلسفه تشریع، ابعاد فقهی و کارکردهای زیستی و روانی این حکم برآمده است. روش بررسی: مطالعه حاضر از نوع تحقیقات بنیادی-کاربردی است که به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای شامل قرآن، تفاسیر معتبر، کتب فقهی (مانند جواهر الکلام، شرایع الاسلام)، آرای فقهای معاصر (مطهری، مکارم شیرازی، صانعی، خامنه ای) و منابع علمی پزشکی و روانشناسی (سازمان بهداشت جهانی، شرفی، نوابی نژاد) انجام شده است. یافته ها در سه محور اصلی دسته بندی و تحلیل شده اند. یافته ها: از منظر فقهی، سه فلسفه اصلی برای عده شناسایی شد: استبرای رحم و جلوگیری از اختلاط نسب، امکان رجوع و ترمیم پیوند زوجیت، و احترام به پیمان ازدواج و فرصت سوگواری. نظریه «طریقیت» در فقه امامیه، عده را وسیله ای برای احراز عدم حمل می داند که راه را برای بهره گیری از علوم جدید می گشاید. در بعد پزشکی، عده با کارکردهای تشخیصی (تعیین وضعیت بارداری)، بهداشتی (بازیابی سلامت رحم و فاصله گذاری موالید) و حقوقی (حفظ نسب) تحلیل شد و نشان داده شد که با وجود روش های نوین تشخیص بارداری، عده به دلیل خطاپذیری آزمایش ها و لزوم دسترسی عادلانه، کماکان توجیه پزشکی دارد. در بعد روانشناختی، عده به عنوان یک «دوره گذار ساختاریافته» و «مکانیسم بازدارنده شرعی» عمل می کند که به زنان امکان سوگواری رسمی، بازسازی هویت و پیشگیری از تصمیمات شتاب زده در ازدواج مجدد را می دهد و با اصول مشاوره طلاق و فقدان همخوانی کامل دارد. نتیجه گیری و پیشنهادات: عده یک حکم چندبعدی و فراتاریخی است که سه ساحت فقه، پزشکی و روانشناسی را به صورت منسجم تلفیق می کند. پیشنهاد می شود با تکیه بر نظریه طریقیت و پیشرفت روش های پزشکی، امکان تعدیل مدت عده در موارد احراز قطعی عدم حمل بررسی شود. همچنین لازم است قوانین خانواده، مشاوره های پیش از ازدواج مجدد و پروتکل های پزشکی قانونی در این زمینه بازنگری و به روزرسانی شوند.

کلیدواژه ها:

عده ، فقه امامیه ، استبرای رحم ، پزشکی قانونی ، روانشناسی طلاق ، نظریه طریقیت ، دوره گذار