تحلیل جرم شناختی و کیفری جرایم سایبری نوپدید مبتنی بر هوش مصنوعی با تاکید بر مسئولیت کیفری عامل انسانی و غیرانسانی

گسترش فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی در دهه های اخیر، علاوه بر ایجاد فرصت های گسترده در حوزه های مختلف علمی، اقتصادی و اجتماعی، زمینه ظهور گونه های نوینی از جرایم سایبری را نیز فراهم کرد. این جرایم که با بهره گیری از الگوریتم های یادگیری ماشین، سامانه های خودکار، مدل های زبانی پیشرفته و ابزارهای هوشمند ارتکاب می یابند، ساختار سنتی ارتکاب جرم و شیوه های پاسخ دهی نظام عدالت کیفری را با چالش های جدی مواجه کرده اند. یکی از مهم ترین مسائل در این حوزه، تعیین حدود و مبنای مسئولیت کیفری در شرایطی است که رفتار مجرمانه به واسطه سامانه های هوش مصنوعی یا با کمک آن ها تحقق می یابد و نقش انسان در فرآیند ارتکاب جرم به صورت مستقیم یا غیرمستقیم تغییر کند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه ای، به بررسی ابعاد جرم شناختی و حقوق کیفری جرایم سایبری نوپدید مبتنی بر هوش مصنوعی پرداخت و تلاش کرد جایگاه مسئولیت کیفری عامل انسانی و غیرانسانی را در این نوع جرایم تبیین کند. یافته های تحقیق نشان داد که هوش مصنوعی می تواند در فرآیند ارتکاب جرایمی نظیر جعل عمیق، حملات سایبری خودکار، تولید بدافزارهای هوشمند، دستکاری اطلاعات و سرقت داده های گسترده نقش فعالی ایفا کند و ویژگی هایی مانند سرعت بالا، مقیاس پذیری، خودکارسازی و دشواری شناسایی مرتکب، این جرایم را از جرایم سایبری سنتی متمایز ساخته است. با این حال، تحلیل مبانی حقوق کیفری و رویه های حقوقی نشان می دهد که در اغلب نظام های حقوقی موجود، هوش مصنوعی هنوز به عنوان فاعل مستقل جرم شناخته نمی شود و مسئولیت کیفری عمدتا متوجه انسان هایی است که در طراحی، برنامه نویسی، توسعه، بهره برداری یا نظارت بر این سامانه ها نقش دارند. در عین حال، افزایش سطح خودمختاری و پیچیدگی سامانه های هوشمند موجب ایجاد چالش هایی در تعیین رابطه علیت، احراز عنصر روانی جرم و انتساب رفتار مجرمانه شده است. ازاین رو، نتایج پژوهش نشان می دهد که نظام های حقوقی برای مواجهه موثر با جرایم سایبری مبتنی بر هوش مصنوعی ناگزیر از بازاندیشی در مبانی سنتی مسئولیت کیفری، توسعه الگوهای مسئولیت ترکیبی و تدوین چارچوب های حقوقی متناسب با ویژگی های فناوری های هوشمند هستند.

کلیدواژه ها:

جرایم سایبری ، هوش مصنوعی ، مسئولیت کیفری ، جرم شناسی سایبری ، عامل انسانی ، عامل غیرانسانی