بازتاب جایگاه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زنان دوره های قاجار و پهلوی در روزنامه خاطرات عین السلطنه

دوره قاجار در تاریخ ایران، دوره ای سرشار از تحول در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است که با رویارویی ایران با غرب و ورود اندیشه های نوگرایانه همراه بود. در میان منابع بازمانده از این دوره، خاطره نویسی جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا برخلاف تاریخ نگاری رسمی که عمدتا به رویدادهای سیاسی و شرح احوال پادشاهان محدود می ماند، دریچه ای به زندگی روزمره طبقات گوناگون جامعه می گشاید. روزنامه خاطرات قهرمان میرزا عین السلطنه، شاهزاده قاجاری که ده جلد از مشاهدات روزانه خود را به رشته تحریر درآورده، یکی از غنی ترین این منابع به شمار می رود. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه ای، جایگاه زنان دوره قاجار و پهلوی را در سه سطح اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بر اساس این خاطرات بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد عین السلطنه، به دور از کلیشه های رایج مردسالارانه، به طور مستمر به پوشش، تفریحات، فعالیت های اقتصادی، آداب ورسوم خانوادگی، سوادآموزی و مشارکت سیاسی زنان از طبقات مختلف - از زنان درباری تا زنان روستایی و عشایری - پرداخته است. بررسی این خاطرات آشکار می سازد که جایگاه زن در طول این دوره به تدریج از حضور صرف در حریم خانه به مشارکت در عرصه های عمومی، از جمله جنبش تنباکو، اعتراض های نان، انقلاب مشروطه و روزنامه نگاری زنان، گسترش یافته است. این پژوهش می کوشد نشان دهد خاطرات شخصی با دامنه زمانی گسترده، منبعی کم نظیر برای بازسازی تاریخ اجتماعی زنان ایران در دوره گذار از سنت به تجدد است.

کلیدواژه ها:

عین السلطنه ، روزنامه خاطرات ، زنان دوره قاجار ، پهلوی ، تاریخ اجتماعی زنان ، خاطره نویسی