تحلیل مفهوم درون گرایی در سازماندهی فضایی خانه های سنتی ایران (نمونه موردی خانه های دوران قاجار مشهد)

درون گرایی یکی از اصول بنیادین معماری مسکونی ایران است که در سازمان فضایی خانه های سنتی به ویژه در دوره قاجار، نقش محوری در شکل گیری ساختار کالبدی و معنایی فضا ایفا کرده است. این پژوهش با هدف تحلیل مفهوم درون گرایی در سازماندهی فضایی خانه های قاجاری مشهد و تبیین مولفه های کالبدی موثر بر تحقق آن انجام شده است. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر فراترکیب منابع علمی و تحلیل تطبیقی نمونه های موردی است. در مرحله نخست مطالعات نظری مرتبط با درون گرایی، محرمیت فضایی و سازمان فضایی خانه های سنتی بررسی و مولفه های اصلی در قالب یک چارچوب مفهومی استخراج شد. در مرحله دوم سه خانه تاریخی داروغه، توکلی و ناظران در شهر مشهد به عنوان نمونه های شاخص معماری مسکونی دوره قاجار انتخاب و بر اساس مولفه های به دست آمده مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج پژوهش نشان می دهد که درون گرایی در این خانه ها حاصل تعامل هم زمان عوامل فرهنگی، اقلیمی و سازمان فضایی است. در قالب عناصر کالبدی همچون حیاط مرکزی، سلسله مراتب ورودی، فضاهای واسط و تفکیک قلمروهای عمومی و خصوصی تحقق می یابد. حیاط مرکزی در هر سه نمونه به عنوان هسته سازمان دهنده فضا عمل کرده و ضمن ایجاد پیوستگی، فضایی بستر شکل گیری تعاملات خانوادگی و تامین آسایش اقلیمی را فراهم می سازد. همچنین ساختار تدریجی ورودی شامل سردر، هشتی و دالان با کنترل دید و دسترسی نقش مهمی در تقویت محرمیت و تعمیق درون گرایی ایفا می کند. با وجود برخی نشانه های تاثیر مدرنیسم در لایه های تزئینی، الگوی فضایی درون گرا در این خانه ها همچنان پایدار باقی مانده است. در مجموع یافته ها نشان می دهد که درون گرایی به عنوان اصل سازمان دهنده معماری مسکونی قاجاری، الگوی فضایی منسجمی را شکل داده که می تواند به عنوان مبنایی برای بازخوانی و به کارگیری در طراحی مسکن معاصر مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

درون گرایی ، سازمان فضایی ، خانه های سنتی ، معماری قاجار ، مشهد