اولویت بندی کشت محصولات زراعی با استفاده از مدل تلفیقی FAO, FAHP, FMOORA

هدف محدودیت روز افزون منابع آب و خاک و تداوم الگوهای کشت نامتناسب با شرایط اکولوژیکی، برنامه ریزی علمی در بخش کشاورزی را به یک ضرورت تبدیل کرده است. در این پژوهش با بهره گیری از رویکردی تلفیقی اولویت کشت دو محصول گندم و آفتابگردان در منطقه مورد مطالعه شهرستان مرند استان آذربایجان شرقی تعیین شده است. روش شناسی پژوهش برای دستیابی به این هدف ابتدا داده های مربوط به شاخص های اصلی خاکی و اقلیمی شامل شیب، توپوگرافی، هدایت الکتریکی (EC)، آهک، گچ، بافت و ساختمان خاک، عمق موثر، درصد ذرات درشت، زهکشی و سیل گیری جمع آوری شد. سپس با استفاده از مدل های تلفیقی فازی شامل FAHP و FMOORA و روش کلاسیک ریشه دوم (بر پایه FAO)، تناسب اراضی هر محصول محاسبه گردید. ارزیابی دقت مدل ها با شاخص های آماری ضریب تبیین (R)، میانگین مربعات خطا (RMSE)، میانگین هندسی خطای نسبی (GMER) و شاخص کارایی نش ساتکلیف (NSE) انجام شد. داده ها و تحلیل ها در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) پردازش گردید. نتیجه گیری: نتایج نشان داد که مدل های فازی به ویژه FAHP، دقت و همبستگی بسیار بالایی با داده های واقعی تولید دارند. مقادیر R در FAHP برای تمامی محصولات بین ۰.۹۴ تا ۰.۹۶، RMSE بین ۲۱ تا ۲۱۸ و GMER در محدوده ی نزدیک به ۱ به دست آمد که بیانگر دقت بالا و برآورد واقعی مدل است. مدل FMOORA رتبه ی دوم را به دست آورد. روش ریشه دوم در تمامی موارد با خطای زیاد و کم برآوردی قابل توجه همراه بود. از نظر تناسب اراضی گندم در بیشتر واحدهای منطقه در کلاس های S۱ تا S۳ قرار گرفت و به عنوان محصولی سازگار با شرایط اقلیمی و خاکی منطقه شناسایی شد. آفتابگردان نیز در اراضی با زهکشی مناسب و شوری پایین عملکرد مطلوبی داشت. از آنجا که بخشی از داده های محیطی و قضاوت های کارشناسی با عدم قطعیت همراه است، وزن دهی معیارهای موثر با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP) صورت پذیرفت. در ادامه به منظور مقایسه و رتبه بندی نهایی محصولات، از روش تصمیم گیری چندمعیاره (FMOORA) استفاده شد. کلیه تحلیل های مکانی و تهیه نقشه های تناسب و اولویت بندی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام شد. نتایج ارزیابی ها نشان داد که گندم در بخش عمده ای از واحدهای اراضی منطقه از نظر شرایط اکولوژیکی در وضعیت مناسبتری قرار دارد و محدودیت های کمتری نسبت به آفتابگردان نشان می دهد. همچنین نتایج حاصل از مدل FMOORA بیانگر آن است که گندم در مقایسه با آفتابگردان، اولویت بالاتری برای کشت در منطقه مورد مطالعه دارد. در مجموع یافته های این پژوهش نشان می دهد که تلفیق مدل FAO با روش های تصمیم گیری چندمعیاره فازی می تواند ابزار کارآمدی برای بهبود تصمیم گیری در تعیین الگوی کشت و مدیریت پایدار منابع طبیعی باشد.

کلیدواژه ها:

الگوی کشت ، ارزیابی تناسب اراضی ، مدل فازی ، GIS ، تصمیم گیری چندمعیاره ، فرآیند سلسله مراتبی