تحلیل تطبیقی نظام عوارض و بهای خدمات شهری با رویکرد عدالت فضایی و اقتصادی (مقایسه موردی شیراز، تهران و رشت)

نظام عوارض و بهای خدمات شهری در ایران با چالش اساسی دوگانگی میان الزامات تامین مالی شهرداری ها از یک سو و تحقق عدالت فضایی و اقتصادی از سوی دیگر مواجه است. این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی نظام عوارض و بهای خدمات شهری در سه شهر، شیراز، تهران و رشت با رویکرد عدالت فضایی و اقتصادی انجام شده است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و تطبیقی بوده و داده ها از طریق بررسی اسناد قانونی، تعرفه های عوارض، گزارش های بودجه شهرداری ها، آمارهای رسمی و مطالعات پیشین گردآوری و با استفاده از تکنیک تحلیل محتوای کیفی و تحلیل اسنادی مورد بررسی قرار گرفته اند. چارچوب نظری پژوهش مبتنی بر تلفیق نظریه های عدالت فضایی (هاروی، سوجا، فینلی) و نظریه های عدالت اقتصادی در نظام مالی شهری (مشهور به اصول مالیات گذاری عادلانه) تدوین شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هر سه شهر از حیث ساختار عوارض دارای تشابهات بنیادین از جمله وابستگی شدید به عوارض ساختمانی با سهم حدود ۴۰ تا ۷۵ درصدی در منابع درآمدی، ضعف درآمدهای پایدار، تمرکز عوارض بر قشرهای کم درآمد و نبود نظام بازتوزیعی موثر هستند. تفاوت های معناداری نیز در میزان وابستگی به منابع ناپایدار، ضریب جینی عوارض در مناطق مختلف، سطح شفافیت تعرفه ها و کارآمدی نظام وصول مشاهده شد. نتایج حاکی از آن است که نظام عوارض موجود در هر سه شهر در وضعیت نامطلوبی از منظر عدالت فضایی و اقتصادی قرار دارد و شکاف معناداری میان مناطق برخوردار و کم برخوردار در هر سه شهر وجود دارد. این پژوهش با ارائه مدل مفهومی یکپارچه برای تحلیل عدالت در نظام عوارض شهری و شناسایی شکاف های نظری و عملی، زمینه را برای اصلاحات سیاستی و جهت گیری های پژوهشی آینده فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

نظام عوارض شهری ، عدالت فضایی ، عدالت اقتصادی ، بهای خدمات شهری ، تحلیل تطبیقی ، شیراز ، تهران ، رشت