واکاوی نسبت «قضا و قدر الهی» و «اختیار انسان» در نهج البلاغه؛ گذر از جبرگرایی کلامی به سوی پویایی سرنوشت

مسئله جبر و اختیار و نحوه تعامل اراده انسان با نظام تقدیر الهی، از دیرباز یکی از چالش برانگیزترین مباحث کلامی و فلسفی بوده است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر نظام معرفتی نهج البلاغه، به بررسی دلالت های کلامی سخنان امیرالمومنین علی (علیه السلام) در ابطال جبرگرایی و تبیین پویایی سرنوشت می پردازد. یافته های این تحقیق نشان می دهد که در مکتب علوی، اعتقاد به قضا و قدر الهی نه تنها مستلزم سلب اختیار از انسان نیست، بلکه چتر گسترده ای است که افعال ارادی انسان را در دل خود جای می دهد. امام علی (ع) با تفکیک ظریف میان «قضای حتمی» و «قضای مشروط»، پایه های تفکر جبرگرایانه (که غالبا ریشه های سیاسی و توجیه گرایانه داشته است) را ویران می سازد. در هندسه فکری نهج البلاغه، نظام هستی یک سیستم بسته و از پیش تعیین شده صلب نیست؛ بلکه بستری منعطف است که عواملی چون تقوا، دعا، تلاش و انتخاب های آگاهانه، نقش تکوینی در تغییر مقدرات (مفهوم هم راستا با آموزه بداء) ایفا می کنند. نتیجه این پژوهش اثبات می کند که رهیافت علوی، رمز رهایی از انفعال ناشی از جبر مطلق بوده و مسئولیت پذیری و پویایی مستمر را برای انسان به ارمغان می آورد.

کلیدواژه ها:

قضا و قدر ، جبرگرایی ، اختیار ، نهج البلاغه ، پویایی سرنوشت ، کلام امامیه ، افعال ارادی