مدل مفهومی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال بر پایه هوش مصنوعی مولد: رویکردی به چالش های صحت، سوگیری و اخلاق

تحول دیجیتال و گسترش هوش مصنوعی مولد، فرصت ها و چالش های تازه ای را پیش روی علوم اسلامی قرار داده است. از یک سو، قابلیت های پردازش زبان طبیعی و تولید متن در مدل های هوشمند، امکان استخراج، طبقه بندی و تحلیل سریع تر داده های اسلامی را فراهم ساخته و مسیرهای جدیدی برای پژوهش های میان رشته ای گشوده است؛ و از سوی دیگر، این فناوری ها با مسائلی همچون تحریف معنایی، سوگیری فرهنگی و ضعف در پایبندی به اصول معرفتی و اخلاقی مواجه اند که می تواند اعتبار پژوهش های اسلامی را تحت تاثیر قرار دهد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف طراحی الگویی مفهومی برای بهره گیری از هوش مصنوعی مولد در بستر علوم اسلامی انجام شد. روش تحقیق به صورت توصیفی–تحلیلی بوده و داده ها از دو منبع اصلی شامل متون اسلامی (قرآن و حدیث) و خروجی های مدل های AI مولد گردآوری شد. فرایند پژوهش در چهار گام اجرا گردید: انتخاب و آماده سازی متون اسلامی مرجع، پردازش آنها توسط مدل های مولد، مقایسه نتایج با منابع معتبر و در نهایت دسته بندی و تحلیل خطاها. یافته ها نشان داد که بیشترین خطاهای مدل در سه دسته تحریف معنایی، حذف یا اضافه محتوای بی منبع و ارائه تفسیرهای متاثر از فرهنگ غیر اسلامی قرار می گیرد و درصد وقوع این خطاها به ترتیب ۳۵، ۲۵ و ۱۵ درصد بوده است. تحلیل نتایج آشکار ساخت که صرف نظر از توانمندی های فنی مدل های زبانی، نبود چارچوبی یکپارچه برای کنترل صحت، کاهش سوگیری و تضمین اخلاق مداری موجب بروز کاستی های بنیادین می شود. بر همین مبنا، مدل مفهومی پیشنهادی پژوهش در پنج لایه طراحی گردید. این مدل می تواند مبنایی برای توسعه ابزارهای هوشمند اسلامی، ارتقای سواد دیجیتال در میان پژوهشگران علوم اسلامی و سیاست گذاری های کلان در حوزه علوم انسانی دیجیتال باشد. نتایج تحقیق نشان می دهد که آینده علوم اسلامی دیجیتال در هم افزایی میان ظرفیت های فناورانه و مرجعیت معرفتی–اخلاقی نهفته است و بهره گیری هوشمندانه از هوش مصنوعی مولد می تواند به غنای پژوهش های اسلامی در عصر دیجیتال یاری رساند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، علوم اسلامی دیجیتال ، علوم انسانی دیجیتال ، صحت و سوگیری الگوریتمی ، اخلاق هوش مصنوعی