تحول پژوهش های متون اسلامی در پرتو علوم انسانی دیجیتال

رشد شتابان فناوری های دیجیتال در دهه های اخیر، موجب دگرگونی بنیادین در شیوه های پژوهش متون اسلامی شده است. مقاله حاضر با هدف مرور نظام مند حداقل ۲۰ منبع علمی منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، به شناسایی گرایش های پژوهشی، روش های به کاررفته، موانع ساختاری و راهکارهای کلیدی در مطالعات داخلی و بین المللی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که روند مطالعات از مرحله ابتدایی دیجیتال سازی، به سوی تحلیل های کمی و کیفی مقیاس پذیر حرکت کرده است. رویکردهای سنتی در تحلیل متون اسلامی که عمدتا بر تفسیر ذهنی و بررسی نمونه های محدود مبتنی بودند، اکنون با بهره گیری از مجموعه ای از ابزارهای دیجیتال در حال بازتعریف هستند؛ ابزارهایی که امکان پردازش داده های کلان، انجام تحلیل های آماری و تجسم اطلاعات را فراهم می سازند. از جمله محورهای فنی موثر در این تحول می توان به بازخوانی نویسه های متون، پردازش زبان های عربی و فارسی و به کارگیری روش های یادگیری ماشین و یادگیری عمیق برای تحلیل هم بستگی های مفهومی اشاره کرد. در مقابل، موانع ساختاری مهمی نیز شناسایی شده اند؛ از جمله فقدان استانداردهای داده ای، محدودیت های حقوقی و دسترسی به منابع و نابرابری در بهره مندی از زیرساخت های محاسباتی و داده های باکیفیت برای زبان های منطقه ای. بر اساس این نتایج، مقاله چارچوبی پیشنهادی ارائه می دهد که شامل سه محور اصلی است: استانداردسازی داده ها، توسعه زیرساخت های باز و بین المللی و طراحی برنامه های آموزشی میان رشته ای برای توانمندسازی پژوهشگران. این چارچوب می تواند به عنوان راهنمایی موثر برای هدایت منظم، پایدار و فراگیر پژوهش های متون اسلامی در بستر دیجیتال عمل کند و زمینه ساز ارتقای کیفیت و اثربخشی مطالعات دینی در عصر فناوری باشد.

کلیدواژه ها:

علوم انسانی دیجیتال ، یادگیری ماشین ، یادگیری عمیق ، پردازش زبان طبیعی