عقل چراغ دین داری و مبنای فقهی علوم اسلامی و انسانی در جهان دیجیتال

عقل در سنت اسلامی همواره به عنوان چراغ دین داری و بنیاد استواری ایمان معرفی شده است؛ چراغی که بدون آن، دین به مجموعه ای از مناسک بی روح یا رفتارهای هیجانی فروکاسته می شود. این مقاله با رویکرد تحلیلی توصیفی و با تکیه بر منابع اصیل اسلامی و یافته های علوم انسانی دیجیتال، به بررسی نسبت عقل، فقه و دین داری در جهان دیجیتال می پردازد. در بخش نخست، جایگاه عقل در قرآن، روایات و اصول فقه تبیین می شود و نشان داده می شود که قاعده «کلما حکم به العقل حکم به الشرع» پیوندی ناگسستنی میان عقل و شریعت برقرار می سازد. در ادامه، فرصت ها و تهدیدهای ناشی از تحول دیجیتال برای دین داری تحلیل می گردد؛ از جمله دسترس پذیری گسترده متون دینی و ابزارهای تحلیل داده، در برابر خطر سطحی نگری، تحریف آموزه ها و غلبه هیجانات مذهبی در فضای مجازی. سپس، نقش عقلانیت فقهی در مواجهه با مسائل نوپدیدی چون مالکیت داده ها، اخلاق هوش مصنوعی و حریم خصوصی دیجیتال بررسی می شود و نشان داده می شود که عقل می تواند چارچوبی هنجاری و راهبردی برای بهره گیری از فناوری های نو فراهم آورد. مطالعه نمونه های کاربردی نیز بیانگر آن است که عقلانیت فقهی قادر است شور دینی را با شعور عقلانی پیوند زند و دین داری را از آسیب های خرافه و تحجر مصون دارد. بر این اساس، احیای عقل فقهی ضرورتی نظری و عملی برای پایداری دین داری در عصر رسانه و جهان دیجیتال است.

کلیدواژه ها:

عقل ، دین داری عقلانی ، فقه اسلامی ، عقلانیت فقهی ، جهان دیجیتال