تحلیل موانع نهادی و فرهنگی پیاده سازی سامانه های پیشگیرانه فساد در پروژه های عمرانی ایران (درس آموخته هایی از گزارش های سازمان بازرسی)

پس از دو دهه پژوهش و طراحی ابزارهای متنوع برای شناسایی و پیشگیری از فساد در پروژه های عمرانی (از جمله سامانه های هشدار سریع و شاخص های ترکیبی ریسک)، هنوز شکاف عمیقی میان «آنچه باید باشد» و «آنچه در عمل اجرا می شود» در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران وجود دارد. هدف اصلی این مقاله، شناسایی، دسته بندی و تحلیل عمیق موانع نهادی، ساختاری، روانی و فرهنگی است که پیاده سازی موفق سامانه های پیشگیرانه فساد را در پروژه های عمرانی ایران با اختلال جدی مواجه می سازد. این پژوهش با روش تحلیل کیفی محتوای اسناد و با تکیه بر سه دسته منبع معتبر انجام شده است: (۱) گزارش های پژوهشی و میدانی سازمان بازرسی کل کشور (گزارش های شماره ۸۵ و ۱۲۰)، (۲) مقالات علمی-پژوهشی داخلی در حوزه فساد و نظارت بر پروژه های عمرانی، و (۳) مطالعات تطبیقی بین المللی در کشورهای در حال توسعه با ساختارهای نهادی مشابه. بر اساس یافته های این پژوهش، موانع پیاده سازی در چهار سطح اصلی و به هم پیوسته طبقه بندی می شوند: موانع سطح اول: سیاسی-اجتماعی (بی ثباتی مدیریتی، نفوذ احزاب در تخصیص قراردادها، عدم اراده سیاسی پایدار)، موانع سطح دوم: اداری-ساختاری (موازی کاری نهادهای نظارتی، ضعف در مستندسازی، فقدان سامانه یکپارچه داده)، موانع سطح سوم: روانی-فردی (طمع شخصی، ترس از افشاگری، فروش حق امضا)، و موانع سطح چهارم: فرهنگی-هنجاری (عادی شدن فساد، شبکه های خویشاوندی و دوستی، بی اعتمادی عمومی به نهادهای نظارتی). در ادامه مقاله، با بهره گیری از نظریه کنش جمعی (و مدل موانع اووسو و چان، نشان داده می شود که موانع فرهنگی-هنجاری (سطح چهارم) عمیق ترین و مقاوم ترین موانع در برابر اصلاحات هستند و تا زمانی که این موانع ریشه ای برطرف نشوند، هیچ سامانه فنی و ابزار نظارتی، هرچقدر هم دقیق و پیشرفته باشد، نمی تواند به تنهایی فساد را کنترل کند. در پایان، یک «مدل بلوغ پیشگیری از فساد» در پنج سطح (هرج ومرج، واکنشی، قاعده محور، پیشگیرنده و یادگیرنده) ارائه می شود که سازمان های تدارکات و تامین دولتی و نهادهای نظارتی می توانند با استفاده از آن، سطح بلوغ خود را ارزیابی و گام های عملی برای ارتقا به سطوح بالاتر را برنامه ریزی کنند.

کلیدواژه ها:

موانع نهادی ، موانع فرهنگی ، پیاده سازی سامانه پیشگیرانه ، پروژه های عمرانی ایران ، سازمان بازرسی کل کشور ، مدل بلوغ پیشگیری از فساد