نقش بادگیرها و حیاط های مرکزی در ایجاد میکروکلیم (ریزاقلیم) پایدار در معماری بومی اقلیم گرم و خشک ایران

معماری بومی ایران به ویژه در نواحی گرم و خشک نمونه ای برجسته از انطباق هوشمندانه میان محیط طبیعی و نیازهای زیستی انسان است. در این میان بادگیرها و حیاط های مرکزی از مهم ترین عناصر اقلیمی هستند که در تنظیم شرایط محیطی و ایجاد آسایش حرارتی در فضاهای سکونتی نقش تعیین کننده ای داشته اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش این دو عنصر در شکل دهی به میکروکلیم پایدار در معماری بومی انجام شده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه این دو عنصر با اتکا به ظرفیت ها، فرم، هندسه، مصالح، جریان هوا، تبخیر، سایه اندازی و تنظیم تابش خورشیدی در شکل گیری شرایط زیست پذیر و کاهش وابستگی به سامانه های مکانیکی نقش ایفا می کنند. فرضیه اصلی پژوهش بر این مبنا استوار است که ترکیب بادگیر و حیاط مرکزی در معماری بومی نوعی سامانه ی هم افزا برای تهویه طبیعی، کاهش دمای محیط، افزایش رطوبت نسبی مطلوب و تثبیت نوسانات حرارتی ایجاد می کند؛ سامانه ای که می تواند به عنوان الگویی برای طراحی پایدار معاصر بازخوانی شود. اهمیت موضوع از آنجا ناشی می شود که بحران انرژی، گرمایش جهانی، افزایش مصرف سوخت های فسیلی و ناکارآمدی بسیاری از الگوهای ساخت و ساز جدید ضرورت رجوع دوباره به دانش محیطی نهفته در معماری بومی را دوچندان کرده است. در این میان بادگیرها و حیاط های مرکزی نه تنها عناصر تاریخی و زیبایی شناختی بلکه فناوری های بومی هوشمند برای کنترل اقلیم هستند. هدف اصلی پژوهش تبیین ساز و کار عملکردی این دو عنصر در ایجاد میکروکلیم پایدار و تحلیل نقش آنها در ارتقای آسایش حرارتی است. اهداف فرعی نیز شامل: بررسی مبانی نظری میکروکلیم در معماری بومی، تحلیل عملکرد حرارتی و تهویه ای بادگیر، تبیین نقش فضایی و اقلیمی حیاط مرکزی و بررسی هم افزایی این دو عنصر در معماری سنتی ایران است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که بادگیر به عنوان سامانه تهویه و سرمایش غیرفعال بر پایه اختلاف فشار و اثر دودکشی عمل می کند و حیاط مرکزی با ایجاد سایه، استقرار آب و گیاه و سازماندهی جبهه های سکونتی بستر شکل گیری ریزاقلیم پایدار را فراهم می سازد. نتایج حاکی از آن است که ترکیب این دو عنصر همراه با جرم حرارتی مصالح بومی، سامانه ای کم مصرف و سازگار با اقلیم ایجاد می کند که می تواند برای معماری پایدار معاصر الهام بخش باشد.

کلیدواژه ها:

بادگیر ، حیاط مرکزی ، میکروکلیم ، معماری بومی ، آسایش حرارتی ، پایداری